سن های زیان آور پسته از جمله آفاتی هستند که با تغذیه از میوه و مغز دانه پسته در مراحل مختلف رشدی آن ایجاد خسارت نموده و همچنین قادر به انتقال قارچ­ های بیماری زا نظیر عامل بیماری ماسوی پسته نیز می باشند. سن های زیان آوری که تاکنون در مناطق پسته کاری کشور شناسایی شده اند، به طور عمده متعلق به خانواده های Pentatomidae (سن های بدبو)، Lygaeidae (سن های بذرخوار) و Miridae (سن های گیاهی) می باشند.

مشخصات انواع سن ها

1- خانواده Pentatomidae (سن های بدبو)

1-1- سن سبز با لکه سفید در انتهای سپرچه .Brachynema spp

این جنس دارای دو گونه به نام های Brachynema signatum و Brachynema germari در مناطق پسته کاری ایران می باشد.

حشرات کامل: به رنگ سبز با لکه سفید در انتهای سپرچه به شکل قطره ی آب و بدنی نسبتاً کشیده به طول 13/2-11/2 میلی متر دارند. حشرات بالغ زمستان گذران از اواخر آبان ماه به تدریج تغییر رنگ داده و به رنگ قهوه ای تا قهوه ای کمرنگ در می آیند. این حشرات دارای 3 تا 5 نسل در سال می باشند.

1-2- سن یکدست سبز پسته .Acrosternum spp

از این جنس دو گونه به نام های Acrosternum millieri و Acrosternum heegeri در مناطق پسته کاری ایران حضور دارد.

حشرات کامل: به رنگ سبز یکدست، بیضی شکل به طول حدود 11/3-9/9 میلی متر، خرطوم بلند و از کوکسای پای عقبی نیز فراتر می رود. شاخک پنج بندی، بندهای اول و دوم سبز رنگ و بندهای بعدی قرمز رنگ هستند. این حشرات دارای 3 تا 5 نسل در سال می باشند.

تخم: سفید شفاف و بشکه ای شکل است.

1-3- سن قهوه ای پسته Apodiphus amygdali

سن قهوه ای A. amygdali دارای پراکنش و دامنه میزبانی وسیعی بوده و بر روی گیاهان مختلف زراعی و درختان مثمر، غیرمثمر و جنگلی متنوعی فعالیت می نماید.

حشره کامل: دارای بدنی قهوه ای مایل به سیاه بوده که روی سطح آن نقاط زرد رنگ و خاکی دیده می شود. طول بدن این سن به حدود 15 میلی متر و عرض حدود 8 میلی متر می رسد. حشرات ماده کمی بزرگتر از حشرات نر هستند. بدن بیضی شکل و دارای پشتی محدب است. پاها بلند و شاخک خاکستری مایل به قهوه ای تا سیاه می باشد. این گونه دارای یک نسل در سال می باشد.

تخم: تخم ها بشکه ای شکل بوده و تخم گذاری به صورت دسته ای انجام می گیرد.

1-4- سن های جنس .Carpocoris spp

گونه های متعلق به جنس .Carpocoris spp دارای پراکنش و دامنه میزبانی وسیعی بوده و بر روی گیاهان مختلف زراعی و باغی فعالیت می نماید. گونه های Carpocoris fuscispinus، Carpocoris lunulatus، Carpocoris purpureipennis و Carpocoris pudicus با جمعیت و اهمیت اقتصادی کم در باغ های پسته فعالیت می نمایند.

1-5- سن کوهی گونه  Dolycoris baccarum

این گونه با جمعیت و اهمیت اقتصادی کمتر نسبت به سایر گونه های خانواده پنتاتومیده در باغ های پسته کشور فعالیت می نماید. D. baccarum دارای پراکنش و دامنه میزبانی وسیعی بوده و بر روی گیاهان مختلف زراعی و باغی فعالیت می نماید. این گونه داری 1 تا 2 نـسل در سال است. حشرات کامل به طول 8/8 تا 13/2 میلی متر هستند.

2- خانواده Lygaeidae (سن های بذرخوار)

2-1- سن قرمز پسته .Lygaeus spp

این سن روی میزبان های مختلفی از جمله بادام زمینی، خرزهره، کنجد، سورگوم و همچنین باغات میوه تغذیه و ایجاد خسارت می کند و دو گونه Lygaeus equestrisi  و Lygaeus pandurus در باغ های پسته فعالیت دارند. گونه L. equestrisi از این خانواده با اندازه کوچکتر نسبت به گونه L. panderus نیز با جمعیت نسبتاً کم در باغ های پسته مشاهده می شود. این گونه به طور عمده همراه با سن قرمز بوده و خسارت آن نیز مشابه سن قرمز می باشد. این حشره دارای 3 تا 5 نسل در سال می باشد.

حشره کامل: با بدنی قرمز-سیاه رنگ با نقاط سفیدی در میانه بال غشایی دیده می شود. طول بدن این سن 15-13 میلی متر است. سپرچه سیاه و گاهی با یک نقطه قرمز رنگ در انتها است. این سن دارای دو غده پشتی جانبی پیش قفسه سینه ای است که برای فرار از دشمنان طبیعی استفاده می کند.

 پوره: قرمز براق با لکه های سیاه رنگ است.

2-2- سن بالپوش کوتاه Pyrrhocoris apterus

گونه Pyrrhocoris apterus شباهت ظاهری زیادی به سن های قرمز دارد و مهم ترین تفاوت آن با گونه های متعلق به جنس Lygaeus فقدان بخش غشایی در بال های رویی می باشد. به همین دلیل باغداران پسته آن را با سن قرمز اشتباه گرفته و در مواقعی اقدام به سم پاشی بر علیه آن می نمایند. لازم به ذکر است این گونه در باغ های پسته بر روی علف های هرز داخل و اطراف باغ ها فعالیت نموده و تغذیه آن از دانه پسته تاکنون مشاهده نشده و از آفات پسته نمی باشد.

زیست شناسی سن ها
زمستان گذرانی سن ها به صورت حشره کامل زیر بوته های گیاهان و پناهگاه های مختلف می باشد، سن های کامل در اوسط فروردین ماه از محل های زمستان گذران خارج شده و از میزبان های تازه روئیده به ویژه اسپند تغذیه و بر روی آنها تخم ریزی می کنند. حشرات کامل در صورت نامساعد شدن شرایط طبیعی و خشک شدن میزبان های وحشی و بالا رفتن جمعیت به سمت باغات پسته هجوم می آورند و ابتدا از علف های هرز اطراف و داخل باغ های پسته و سپس از دانه های پسته تغذیه می کنند.

نحوه خسارت سن ها
نحوه خسارت سن ها با توجه به مراحل رشد میوه به شرح زیر می باشد.
الف: از مرحله تشکیل میوه تا سخت شدن پوست استخوانی

معمولاً میوه های جوان پسته بلافاصله پس از مرحله گرده افشانی تا قبل از تشکیل پوست استخوانی مورد حمله سن ها قرار می گیرند. سن ها با داشتن قطعات دهانی زننده-مکنده، به میوه های تازه تشکیل شده و جوان پسته در اوایل بهار حمله می کنند و خسارت آنها به صورت لکه تیره در پوست رویی میوه پسته بروز می کند، این عارضه Epicarp lesion نام دارد. این صدمه با فرو بردن خرطوم سن در میوه جوان پسته ایجاد می گردد و به تدریج در تمام بافت آن گسترش می یابد و شیره گیاهی به صورت قطرات شفافی از محل تغذیه سن ها خارج شده و محل تغذیه کاملاً مشخص می باشد. در نهایت میوه ی صدمه دیده خشک می شود و سپس ریزش می نماید. این نوع خسارت در بین پسته کاران استان کرمان با نام محلی داغو معروف است و معمولاً از عوامل عمده کاهش محصول می باشد.

ب: از مرحله سخت شدن پوست استخوانی تا مغز بندی میوه ها
گاهی اوقات نیز، قطعات دهانی سن ها به طور مستقیم به مغز نفوذ کرده و با تغذیه از مغز پسته، سبب ایجاد لکه روی مغز پسته می گردد. در این مرحله علائم تغذیه و لکه های قهوه ای رنگ در روی پوست سبز رویی پسته مشاهده نمی شود و محل تغذیه سن ها در سطح داخلی پوست استخوانی به صورت نقاط سیاه رنگ دیده می شود. تغذیه سن از جنین در حال رشد سبب پوکی و اسفنجی شدن جنین و تغذیه از میوه هایی که مغز رشد کرده، دارند سبب ایجاد لکه های نکروزه فرو رفته قهوه ای رنگ بر روی مغز می گردد. در این مرحله یعنی در مرحله مغز بستن پسته سن ها به ویژه سن های سبز، قرمز و قهوه ای قادر به انتقال قارچ Nematospora coryli نیز بوده و بیماری آستیگمات مایکوزیس (ماسو) پسته (ماستی شدن اطراف مغز میوه ها) را به وجود می آورند. در این حالت مغز پسته تیره رنگ و پنبه ای شده و بوی نامطبوعی می دهد.

روش های تشخیص سن در باغ های پسته

• استفاده از تله های نوری
• بررسی علف­ های هرز داخل و حاشیه باغ برای یافتن حشرات
• استفاده از فانوس و یا لامپ های شارژی بالای یک تشت آب (برای جلب و به دام اندازی حشرات بالغ)
• تکان دادن خوشه ها روی یک سطح صاف مانند سینی یا دستمال سفید و بررسی حشرات ریخته شده

مبارزه با سن های پسته

1- مبارزه زراعی علیه سن ها

• اجتناب از کندن و از بین بردن میزبان های وحشی سن ها در مناطق کوهستانی و دشت های اطراف باغ های پسته
• اجتناب از کندن و از بین بردن علف های هرز میزبان اطراف و داخل باغ های پسته در زمان هجوم سن ها به سمت باغ های پسته (انتقال سن ها بر روی خوشه درختان پسته)
• از بین بردن علف های هرز از طریق شخم های بهاره و پائیزه در اوایل فصل قبل از هجوم سن ها به باغ ها و در اواخر فصل پس از برداشت محصول جهت از بین بردن کانون های زمستان گذران آفت

2- مبارزه بیولوژیکی علیه سن ها

حمایت از دشمنان طبیعی به ویژه زنبورهای انگل تخم سن ها با کاهش دفعات سم پاشی و عدم سم پاشی بی رویه

3- مبارزه شیمیایی علیه سن ها
در صورت تراکم بالای جمعیت و در صورت نیاز به سمپاشی از حشره کش های هاویتزر (تیامتوکسام+لامبداسای هالوترین، افوریا)، سکانس (تیاکلوپراید) و استامی پراید (موسپیلان، بارکد) از شرکت بازرگانان سرای سپند پارس می توان استفاده کرد. بنابراین با توجه به اهمیت سن ها در پسته به عنوان آفات درجه یک پسته، می توانید در راستای مدیریت این آفت با متخصصان کشاورزی مجموعه شرکت بازرگانی نوید طبیعت بوتیا در ارتباط باشید.