برای اینکه باغ پسته از نظر عملکرد در وضع مطلوبی قرار بگیرد، نیاز به مدیریت مناسب باغبانی و به زراعی دارد. هرس یکی از عملیات باغبانی است که همراه با سایر عملیات داشت از قبیل آبیاری، کوددهی و تغذیه، کنترل آفات و بیماری ها، تولید میوه بهتر و بیشتری را تامین و تضمین می نماید

منظور از آن قطع قسمت های مختلف درخت مانند ساقه، ریشه، برگ و میوه در طول فصل رشد می باشد. این کار برای تقویت قسمت های باقیمانده درخت و افزایش عملکرد و کیفیت میوه بسیار مهم است. بنابراین هرس برای ایجاد یک فرم مناسب در درخت باید انجام شود.

مزایا

• حذف شاخه های آفت زده و بیمار
• وارد کردن شاخه ها به فاز زایشی و تولید میوه
• حذف شاخه های خشک شده، شکسته و آسیب دیده
• خلوت کردن تاج درختان به منظور عبور نور و هوای کافی
• حذف شاخه های مسن و جایگزین کردن شاخه های جوان
• ایجاد تعادل مناسب بین قسمت هوایی و زیرزمینی (ریشه) گیاه
• سهولت در عبور و مرور در باغ به هنگام داشت و برداشت محصول
• جلوگیری از رشد رویشی بیش از حد شاخه ها (کنترل اندازه درخت)
• قطع شاخه های پرتراکم به منظور بالا بردن کیفیت و اندازه محصول
• حذف تعدادی از شاخه های بارده و جلوگیری از تناوب باردهی و ایجاد سال آوری
• محدود کردن رشد و کوتاه کردن ارتفاع درخت جهت تسهیل عملیات سم پاشی، برداشت و…

معایب

• اگر در سال های ابتدایی که درخت پسته شروع به باردهی کرده است، هرس انجام شود با توجه به اینکه وارد فاز رویشی می شود و رشد رویشی زیاد می شود، سن باردهی درخت افزایش می یابد.
• از آنجایی که هرس درختان پسته یک فعالیت کاملاً تخصصی و حرفه ای است اگر به صورت ناآگاهانه و غیرحرفه ای انجام شود، سبب قطع شاخه های مفید و ایجاد خسارات غیرقابل جبران و کاهش شدید محصول یک باغ می گردد.

انواع هرس درختان پسته

با توجه به مراحل رشد و طولانی بودن دوره زندگی درختان پسته، دو نوع هرس برای این درختان توصیه و انجام می شود.

الف- فرم دهی (جامی و شلجمی)

ب- باردهی (حذف تنه جوش و پاجوش، سربرداری و تنک شاخه)

الف- هرس فرم دهی (Training)

منظور تربیت و شکل دهی درختان جوان پسته در دوره نونهالی (سنین 7-2 سالگی) می باشد، به نحوی که ضمن داشتن فرم و شکل ایده آل با توجه به نوع رقم و پایه، شرایط آب و هوایی و ایجاد شرایط مناسب برای رشد و تولید مناسب، عملیات زراعی و برداشت محصول را نیز تسهیل نماید.

دلایل انجام هرس فرم دهی

• ایجاد اسکلت قوی و نگهداری محصول سنگین درخت
• ورود یکنواخت نور خورشید برای تولید حداکثر محصول
• افزایش میزان رشد شاخه های انتخاب شده با توجه به کند رشد بودن درختان پسته
• استقرار و ایجاد شکل مناسب درخت برای سهولت برداشت محصول و عملیات داشت
• تحریک شاخه زایی مطلوب و مورد نیاز برای توسعه یک درخت متوازن همراه با تاج میوه دهنده متراکم

بنابراین جهت رسیدن به کمیت و کیفیت مناسب خشک میوه در درختان پسته، فرم جامی یا شلجمی توصیه می گردد.

هرس فرم جامی (Open Center)

در این نوع به هیچ شاخه ای اجازه داده نمی شود که حالت پیش آهنگ به خود بگیرد. در اصل این نوع هرس به فرم شلجمی شباهت دارد، با این تفاوت که به دلیل حذف شاخه اصلی در فرم جامی درخت توخالی است. فرم جامی مناسب مناطقی است که محدودیت نور دارند. چون در این فرم، باز بودن قسمت مرکزی تاج درخت باعث نفوذ نور کافی به داخل آن می شود.

مراحل اجرای هرس فرم جامی (مرکز باز):

در انتخاب شاخه هایی که اسکلت اولیه درخت را تشکیل می دهند بایستی به صورت زیر عمل نمود:

در فصل خواب اولین سال بعد از پیوند، شاخه های پیوندی از ارتفاع 90-80 سانتی متری سربرداری می گردند. لازم به ذکر است با توجه به اینکه در درختان پسته معمولاً چند شاخه پیوند شده وجود دارد، لذا بایستی شاخه ای که نسبت به سایر شاخه ها رشد عمودی و به طرف بالا داشته را جهت سربرداری انتخاب و سایر شاخه های پیوندی را از ته قطع کرد و سپس سایر عملیات فرم دهی را بر روی آن انجام داد. بعد از سربرداری سال اول، تعدادی شاخه جانبی از شاخه سربرداری شده تولید می گردد که بایستی شاخه های رشد کرده در پایین نهال به محض مشاهده از ته قطع و فقط به شاخه های بالایی اجازه رشد داده شود. در دومین فصل خواب، سربرداری شاخه های اولیه که اسکلت اولیه درختان را تشکیل می دهند از ارتفاع 30-25 سانتی متری صورت می گیرد. بعد از سرزنی این شاخه ها، شاخه های ثانویه جانبی رشد می کنند که بایستی در فصل خواب بعدی این شاخه ها نیز مانند سال قبل سربرداری شوند. بایستی در فصل خواب شاخه هایی که باریک بوده و رشد عمودی داشته و در محل ناخواسته رشد کرده اند را از ته قطع کرد.

1- 3 تا 4 شاخه و ترجیحاً در 4 جهت اصلی (شمال، جنوب، شرق و غرب) درخت انتخاب گردد.

2- فاصله شاخه ها از یکدیگر حداقل بین 5 تا 10 سانتی متر باشد.

3- محل انشعاب شاخه های اصلی از یک نقطه واقع بر روی تنه نباشد.

4- زاویه شاخه ها با شاخه اولیه حدود 45 درجه باشد، یعنی نه خیلی بسته و نه خیلی باز باشد.

هرس فرم شلجمی (Modifild Leader)

 در این شکل، هیچ شاخه ای مداوماً حالت لیدر (پیشاهنگ یا مرکزی) به خود نخواهد گرفت و به مجرد اینکه شاخه ای بر دیگر شاخه ها مسلط و از آنها بزرگتر شود و حالت پیشاهنگی به خود گرفت باید انتهای آن را قطع کرد و پیشاهنگی را به شاخه های دیگر واگذار کرد. این روش باعث می شود که درخت در تمام جوانب خود دارای شاخه های قوی باشد و در برابر فشارهای خارجی نظیر برف و طوفان مقاومت و تحمل بسیار بالایی از خود نشان دهد.

مراحل اجرای هرس فرم شلجمی:

در فرم شلجمی درختان پس از آنکه نهال ترکه ای شد، سر آن در فاصله حدود 180-150 سانتی متر از سطح زمین و در فصل خواب قطع می گردد. این نهال در سال بعد در طول فصل رشد، تعدادی شاخه فرعی تولید می کند. در زمستان سال بعد 5-3 شاخه فرعی که در جهات مختلف از همدیگر فاصله مناسب دارند را به عنوان بازوهای اصلی درخت انتخاب و مابقی شاخه ها که دارای زوایای بسته (نسبت به تنه اصلی) و یا شاخه های دفرمه بوده از قسمت ته شاخه حذف می شود (حذف کامل و بدون پاشنه). شاخه های انتخاب شده اسکلت اصلی درخت را در آینده به وجود می آورند. در سال های بعدی چنانچه طول شاخه های انتخاب شده بیشتر از ۳۰ سانتی متر باشد، با سرزنی کوتاه و طول شاخه به حدود 30-25 سانتی متر رسانده می شود و چنانچه طول شاخه انتخاب شده کمتر از ۳۰ سانتی متر باشد نیازی به هرس نبوده و این عمل به سال بعد موکول می شود. در این نوع ارتفاع درخت محدود و تاج درخت گسترده می شود.

ب: هرس باردهی (Pruning)

کلیه عملیاتی که باعث قطع کامل و یا جزئی شاخه، ریشه، پوست، برگ، گل یا میوه می شود، هرس باردهی می گویند. هدف از انجام این فرم تحت تاثیر قرار دادن و هدایت نحوه رشد و باروری گیاه می باشد. جهت کنترل اندازه درخت و سال آوری درختان پسته، انجام هرس باردهی ضروری می باشد و آن یکی از روش های کنترل سال آوری می باشد. هرس شدید درختان پسته پس از سال پرمحصول باعث تولید شاخه های رویشی خیلی قوی در سال کم محصول می شود. چنانچه این شاخه های قوی پس از سال کم محصول سربرداری شوند در سال پرمحصول بعدی باعث تولید شاخه های جانبی همراه با جوانه های گل فراوان می گردند. بنابراین در سال کم محصول بعدی محصول بیشتری تولید می شود.

هرس فرم ارقام مختلف پسته

هرس فرم در ارقام مختلف پسته به یک شکل نیست. از آنجایی که ارقام پسته اکبری، احمدآقایی و بادامی سفید هرس پذیر می باشند، آنها را می توان راحت تر و با هزینه کمتری به فرم دلخواه تربیت و هرس کرد.

ارقام پسته اوحدی، واحدی و تا حدودی کله قوچی در زمان نونهالی غالبیت انتهایی در آنها زیاد است و چوب آن ها از استحکام کمتری برخوردار است، بنابراین فرم دهی در آنها به سختی انجام خواهد شد.

روش های هرس در درختان بارور پسته

با توجه به دو مشکل عمده فیزیولوژی درختان پسته (سال آوری و غالبیت انتهایی) انجام هرس باردهی سالانه در شرایط محیطی مناسب الزامی می باشد. اصول موفقیت هرس درختان بارور پسته براساس شناخت کامل از چگونگی رشد رویشی و شناخت دقیق کیفیت و عادت باردهی درختان استوار است.

معمولاً در هرس درختان پسته دو روش بکار گرفته می شود.

1-هرس سربرداری

2-هرس تنک شاخه (بیخ بر کردن)

1- هرس سربرداری (Heading back)

عبارت است از قطع قسمتی از سر یا انتهای فوقانی بازو، شاخه و سرشاخه های درخت که در این حالت شاخه یا سرشاخه و بازو از زیر محل بریدگی تحریک می شود و رشد جوانه های جانبی زیر محل برش را تشدید می نماید. در این روش هدف اصلی جلوگیری از رشد رویشی بیش از حد جوانه انتهایی و تقویت رشد جوانه های جانبی است. انجام هرس سربرداری پیامدهای زیر را به همراه دارد.

• کاهش ارتفاع درخت
• تغییر رقم درختان مسن
• افزایش سطح میوه دهی
• جوان سازی درختان مسن
• افزایش شاخه های جانبی
• تاثیر مثبت بر تشکیل جوانه گل
• آماده سازی درختان جوان جهت انجام پیوند

2-هرس تنک شاخه (Thinning out)

این روش عبارت است از بیخ بر کردن شاخه از انتهای تحتانی. این روش اولاً برای تسهیل نفوذ نور خورشید و جلوگیری از ایجاد سایه در درخت، تسریع در رشد شاخه های مثمره مرکزی و تولید میوه انجام می شود. ثانیاً برای محدود کردن رشد عرضی درخت در بین ردیف ها جهت تسهیل تردد وسایل و ادوات کشاورزی نیز انجام می گیرد. این روش تاثیر زیادی در تقویت و تحریک رشد رویشی جانبی مثل هرس سربرداری ندارد.

هرس تنه ­جوش ها و پاجوش ها

از بین بردن پاجوش ها که دارای رشد عمودی هستند و نیز تنه جوش های شاخه های اسکلتی که بر نفوذ نور اثر منفی دارند، الزامی است. این شاخه ها مصرف کننده قوی آب و مواد غذایی هستند که با سایر اندام ها رقابت می نمایند. در هر فصلی می توان آنها را حذف کرد و بهتر است به محض مشاهده شدن آنها حذف شوند.

فصل انجام هرس

درخت پسته را همانند سایر درختان میوه سردسیری همه ساله در زمستان هنگام خواب گیاه هرس می نمایند. عملیات بایستی زمانی انجام گیرد که گیاه بتواند زخم حاصله را تحمل کرده و کمتر صدمه ببیند. از نظر زمانی، هرس درختان در دو فصل زمستان و تابستان انجام می شود.

هرس زمستانه (سیاه)

این نوع زمانی انجام می شود که برگ ها خزان شده و یا شروع به ریزش می نمایند. این عملیات می تواند تا قبل از تورم جوانه ها جهت شکوفا شدن جوانه های گل و جوانه های رویشی انجام شود. در صورتی که شرایط محیطی اجازه دهد، عملیات می تواند در تمام طول مدت پاییز و زمستان انجام شود. از جمله پیامدهای هرس زمستانه می توان به موارد زیر اشاره کرد.

• ضعف کمتر درخت
• تقویت گیاه و ازدیاد شاخ و برگ
• تقویت بیشتر جوانه های گل باقیمانده
• تاخیر باردهی گیاه (در صورت هرس شدید زمستانه)
• انجام عملیات هرس پس از رفع سرما (در صورت وجود سرمای شدید در منطقه)

هرس تابستانه (سبز)

هرس تابستانه، هرس کامل و مناسبی است که در تنظیم میوه دهی موثر بوده و در واقع مکمل هرس زمستانه می باشد. هرس پاجوش و تنه جوش نوعی هرس تابستانه می باشد که انجام آن الزامی است و آن غالباً در مورد درختان جوان پسته قبل از باردهی انجام می شود و در درختان بالغ صرفاً جهت حذف پاجوش و شاخه های بیمار، خشک شده و معیوب و مانع که در مسیر رفت و آمد ادوات کشاورزی در باغ هستند، انجام می شود.

روش های انجام

1- دستی

• گران قیمت است.
• زمانبر و کند است.
• قدرت انتخاب شاخه توسط کارگر ماهر وجود دارد.

2- مکانیکی

• ارزان تر است.
• سریع تر انجام می شود.
• انجام هرس و قطع شاخه ها غیر ارادی است.
• به دلیل سرعت کار جهت احیاء باغ های پیر مناسب می باشد.
• چنانچه هرس شدید باشد به دلیل قطع شاخه های مثمر و مفید، باعث ایجاد خسارت و کاهش محصول و درآمد می گردد.

نکات مهم در ارتباط با هرس درختان پسته

• موقع انجام نباید قسمتی از شاخه بریده شده بر روی تنه یا شاخه اصلی باقی بماند.
• هرس درخت پسته اثر کوتاه کننده دارد، درختان هرس نشده دارای رشد بیشتری هستند.
• حذف شاخه های با زاویه بسته تر نسبت به تنه یا شاخه حامل خود در زمان هرس اولویت دارند.
• هرس در درخت پسته برخلاف سایر درخت ها به دلیل کم بودن جوانه های رویشی باعث کم شدن رشد رویشی سال بعد می شود.
• هرس تابستانه با کم کردن مواد هیدروکربونه در شاخه و برگ ها عملاً باعث کاهش رشد طولی و افزایش رشد عرضی درخت می شود.
• با توجه به تمایل ذاتی درخت پسته به رشد صعودی، تنک کردن قسمتی از شاخه های اضافی نه تنها کمکی به تغییر دادن این عادت طبیعی در شاخه های باقیمانده نمی کند، بلکه بنا به خاصیت ذاتی جوانه های جانبی آن نیز تبدیل به شاخه های رویشی نمی شوند.
• بعد از هرس شاخه بزرگ حتماً باید چسب هرس استفاده شود. که از نفوذ عوامل بیماری زا، آفات و حتی سرما جلوگیری شود. سرما می تواند از ناحیه هرس نفوذ کند و به این ناحیه از درخت آسیب بزند.

• هرگاه درختی چند سال هرس نشده باشد و نیاز به هرس شدید دارد، این کار باید در طی چند سال انجام شود و به تدریج درخت به شکل و اندازه دلخواه در آید.
• در انشعابات دو شاخه ای، آنهایی که قطر یکی از شاخه هایشان از دیگری کمتر است قوی تر از آنهایی هستند که قطر آنها با هم مساوی است. بنابراین، باید کوشش کرد که انشعابات دو شاخه ای که قطر انشعاب آنها یکسان نیست، نگه داشته شوند.
• شاخه های کلفت و سنگین را باید با سه برش قطع کرد. بدین ترتیب که اول برشی به عمق یک سوم تا نصف شاخه، از پایین به بالا در فاصله حدود 10 سانتی متری شاخه ایجاد کرده، سپس برش دوم را چند سانتی متر بالاتر از برش اول، از بالا به پایین ایجاد و شاخه را از تنه جدا ساخت. در مرحله سوم باید زایده باقیمانده را که سبک است و خطر شکستن ندارد با یک برش از ته قطع کرد.
• بسیاری از بیماری ها و آفات، در سطح یا درون شاخه های خشکیده، زمستان گذرانی می کنند، از این رو لازم است در تمام طول فصل سال و به ویژه در زمستان، تمام شاخه های شکسته و خشکیده بریده و سوزانیده شوند. این عمل بخصوص در مبارزه با آفاتی مانند سوسک سرشاخه خوار پسته، پروانه چوبخوار، سوسک های شاخک بلند و بیماری سرخشکیدگی شاخه پسته (ناشی از قارچ پسیلومیسس) از اهمیت زیادی برخوردار است.

از آنجایی که درخت پسته از نوع درختان صمغ دار است ایجاد هر گونه خراش در تنه یا در شاخه های آن (ناشی از انجام هرس و حذف سیخک ها و ناخونک ها) موجب تراوش صمغ می گردد که در مجاورت هوا سفت می شود. خروج این صمغ ها خود باعث بیماری (بیماری های قارچی و سرخشکیدگی شاخه) و آلودگی درختان خواهد شد و در برخی موارد نیز موجب جمع شدن حشرات دیگر خواهد شد. بنابراین بعد از انجام هرس می توان از ترکیبات شیمیایی از جمله قارچ کش های بر پایه ترکیبات مسی (مانند کوکسیل 91 برند حاصل نوین) و اسید هیومیک (برای تقویت درخت) استفاده کرد.

بطور کلی میزان رشد رویشی بیش از حد با میزان رشد زایشی و میزان میوه دهی درخت نسبت معکوس دارد. بنابراین تعادل بین این دو مقوله برای رسیدن به رشد رویشی مناسب و به دست آوردن محصول مناسب و اقتصادی لازم و ضروری است. رسیدن به این امر صرفاً در قالب اعمال مدیریت صحیح داشت و نگهداری درختان بارده از جمله هرس مناسب و اصولی می باشد. جهت کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه می توانید با کارشناسان باتجربه شرکت بازرگانی نوید طبیعت بوتیا در ارتباط باشید.