گرده افشانی، فرآیندی حیاتی در اکوسیستم های گیاهی طبیعی و کشاورزی است و نقش بسیار مهمی در تولید غذا و معیشت انسان ایفا می کند.
علاوه بر این، گرده افشانی بر کیفیت و کارایی محصولات کشاورزی نیز تاثیر بسزایی دارد. گرده افشانی ناکافی نه تنها منجر به کاهش میزان محصول می شود، بلکه می تواند باعث تاخیر در رسیدن محصول و افزایش درصد میوه های نامرغوب گردد.
تعریف گرده افشانی
گرده افشانی به انتقال دانه گرده به سطح کلاله مادگی گل گفته می شود. گیاهان بر اساس نوع گرده افشانی به دو گروه خودگشن (خودگرده افشان) و دگرگشن (دگرگرده افشان) تقسیم می شوند. در گیاهان خودگشن، دانه گرده از یک گل به کلاله همان گل یا کلاله گل های دیگر همان بوته منتقل می شود (گرده افشانی مستقیم)، اما در گیاهان دگرگشن، دانه گرده از یک بوته به کلاله بوته های دیگر منتقل می گردد (گرده افشانی غیرمستقیم).
گرده افشانی مستقیم را خودگشنی (اتوگامی) و حالت غیرمستقیم آن را دگرگشنی (هتروگامی) می نامند.
علل و عوامل گرده افشانی مستقیم (خودگشنی)
- همزمانی فیزیولوژیکی: رها شدن همزمان دانه های گرده از بساک پرچم ها با آمادگی کلاله برای پذیرش آنها، که این امر شانس گرده افشانی مستقیم را افزایش می دهد.
- حرکات طبیعی گل: حرکات باد و حشرات که موجب جابجایی دانه های گرده در درون یک گل یا بین گل های یک بوته شده و در نهایت منجر به قرار گرفتن دانه گرده بر روی کلاله همان گل می شود.
- ساختار گل: در گیاهانی که گل تا پیش از عمل لقاح کاملاً بسته باقی می ماند (گل های ناگشوده)، گرده افشانی مستقیم تنها راه تضمین کننده باروری گیاه است.
علل و عوامل گرده افشانی غیرمستقیم (دگرگشنی)
در برخی گیاهان، گرده افشانی غیرمستقیم (دگرگشنی) امری الزامی است. این امر به دلایل زیر رخ میدهد:
- گل های تک جنسی: گیاهانی که گل های نر و ماده جداگانه دارند، برای گرده افشانی نیازمند انتقال گرده از گل های نر یک بوته به گل های ماده بوته دیگر هستند.
- ناهمزمانی رسیدن اندام های جنسی (دیکوگامی): در این حالت، اندام های جنسی نر و ماده یک گل در زمان های متفاوتی می رسند:
الف- حالت پروتاندری (تقدم پرچم ها): پرچم ها زودتر از مادگی می رسند. به این معنی که گرده گل پیش از آماده شدن تخمک های همان گل، آزاد می شود.
ب- حالت پروتوژنی (تقدم مادگی): مادگی زودتر از پرچم ها می رسد. یعنی زمانی که تخمک ها آماده پذیرش گرده هستند، هنوز دانه های گرده همان گل در مرحله تشکیل قرار دارند.
- ساختار گل: در برخی گیاهان، ساختار فیزیکی گل به گونه ای است که مانع از رسیدن مستقیم دانه گرده به کلاله همان گل می شود.
- گیاهان خودعقیم (اتواستریل): در این گیاهان، دانه های گرده یک گل نسبت به کلاله همان گل قدرت باروری ندارند و گرده افشانی تنها با دانه های گرده از بوته های دیگر امکان پذیر است.
عوامل موفقیت در گرده افشانی
در اکثر گیاهان باغی و زراعی، دستیابی به گرده افشانی موفق مستلزم فراهم بودن شرایط زیر است:
- ارقام گرده زای مناسب: انتخاب ارقامی که قدرت تولید گرده کافی، قدرت جوانه زنی خوب دانه های گرده و همزمانی زمان شکوفایی آنها با گل های ماده را داشته باشند.
- حشرات و جانوران گرده افشان: حضور فعال و کافی حشرات و جانوران موثر در انتقال گرده.
- شرایط محیطی مناسب: فراهم بودن شرایط آب و هوایی مساعد که به فرآیند گرده افشانی آسیب نرساند.
خصوصیات لازم برای ارقام گرده زای موثر در باغ های میوه
- همزمانی طول دوره گلدهی
- تولید گل فراوان
- طولانی بودن دوره گلدهی و ریزش دانه گرده
- زنده بودن دانه گرده تولید شده توسط گرده زا
- موقعیت و آرایش مناسب رقم گرده دهنده نسبت به رقم اصلی در باغ
نکته: در اغلب موارد در باغات میوه از دو رقم تلقیح کننده که یکی گلدهی نسبتاً زودتر و دیگری کمی دیرتر از رقم تجارتی دارد، استفاده می شود. این اقدام پوشش زمانی بهتری را برای گرده افشانی فراهم می کند.
عوامل موثر در ناکارآمدی گرده افشانی موفق
- کمبود گرده یا کیفیت پایین گرده
- کمبود تعداد حشرات گرده افشان
- ناسازگاری ژنتیکی بین گرده و مادگی
- نبود همپوشانی گلدهی در گل های ماده با گل های نر
- نبود رقم های نر به نسبت مناسب و در موقعیت مطلوب در باغ
- نبود یکنواختی در گلدهی نژادگان های نر به دلیل منشا بذری آنها
- شسته شدن دانه گرده از سطح کلاله و ترکیدن دانه گرده در اثر بارندگی
- شرایط نامساعد محیطی نامساعد مثل سرما، گرما، رطوبت خیلی بالا (پایین) و باد شدید
- عدم فعالیت حشرات گرده افشان (مانند زنبور عسل) در شرایط محیطی نامطلوب
عوامل گرده افشان در گیاهان
- باد: بسیاری از گیاهان مثل گندم و ذرت گرده خود را توسط باد منتقل میکنند.
- حشرات: گرده افشانی توسط زنبورها، پروانه ها، مگس ها و سایر حشرات انجام می شود، این عامل مخصوص گیاهان دارای گل های رنگی و خوشبو است.
- پرندگان: برخی گیاهان، مثل برخی گونههای گل، توسط پرندگان گرده افشانی می شوند.
- آب: در برخی گیاهان آبزی، گرده از راه آب منتقل می شود.
- انسان (مصنوعی): در خرما گرده افشانی به صورت دستی و توسط انسان انجام می شود. همچنین در صورت ناکافی بودن عوامل طبیعی یا نیاز به کنترل بیشتر، انسان گرده افشانی را به صورت دستی یا تکمیلی انجام میدهد.
تقسیم بندی حشرات گرده افشان از نظر نوع تغذیه از گل
1- حشرات شهدخوار
این حشرات بیشتر از شهد گل تغذیه می کنند. آنها معمولاً با خرطوم یا قطعات دهانی مکنده، شهد را می مکند و در حین رفت و آمد بین گل ها، گرده را هم جا به جا می کنند.
این حشرات شامل موراد زیر است:
- پروانه ها
- شب پره ها
- مگس های گل دوست
- زنبورها
- برخی سوسک ها
- زنبورهای بی عسل مثل زنبور زرد
ویژگی این حشرات
- جذب گل های معطر و رنگی
- اغلب دارای خرطوم بلند یا دهان مکنده
- بیشتر در جست و جوی انرژی سریع از قندهای شهد
2- حشرات گرده خوار
این حشرات بیشتر از گرده گل تغذیه می کنند. گرده برای آنها منبع پروتئین و مواد مغذی است.
این حشرات شامل موراد زیر است:
- زنبورها، به ویژه زنبور عسل و زنبورهای وحشی
- برخی سوسک ها
- برخی مگس ها
- برخی تریپس ها (حشرات ریز و باریک که در گل ها زیاد دیده می شوند).
ویژگی این حشرات
- گرده را برای تغذیه خود یا لاروها جمع می کنند.
- در بسیاری از گیاهان، نقش مهمی در انتقال فعال گرده دارند.
- معمولاً بدن پُرمو یا ساختار مناسب برای حمل گرده دارند.
3- حشرات هم شهدخوار و هم گرده خوار
خیلی از حشرات هر دو منبع را مصرف میکنند. اینها مهم ترین گرده افشان ها هستند.
این حشرات شامل موراد زیر است:
- زنبور عسل
- زنبورهای وحشی
- بسیاری از مگس های گل دوست
گرده افشانی تکمیلی (مصنوعی)
در گیاهان زمانی که گرده افشانی طبیعی به تنهایی کافی نباشد، می توان از گرده افشانی تکمیلی یا مصنوعی به عنوان یک راهکار موقت استفاده کرد.
گرده افشانی تکمیلی یا مصنوعی به عملیاتی گفته می شود که در آن انسان به صورت آگاهانه فرآیند انتقال گرده از بساک به کلاله گل را تسهیل می کند. در این روش ابتدا گل های نر رسیده انتخاب و گرده از بساک آنها جمع می شود. سپس با یک ابزار ساده مثل قلم مو، پنبه و یا حتی تکان دادن ملایم گل ها، گرده روی کلاله گل ماده قرار می گیرد. هدف این است که در زمان مناسب و روی گل های باز و پذیرای گرده، مقدار کافی گرده منتقل شود تا شانس لقاح و تشکیل میوه افزایش یابد.
دلایل انجام گرده افشانی تکمیلی (مصنوعی)
- بهبود کیفیت میوه
- جبران کمبود حشرات
- افزایش محصول (عملکرد)
- تضمین باروری در شرایط نامساعد
- اصلاح نژاد و تولید هیبرید
- برای تلاقی دادن دو گیاه خاص با ویژگی های مطلوب (مثلاً برای ایجاد واریته های مقاوم به بیماری یا پرمحصول).
از آنجایی که کوچکترین اختلال در همزمانی گلدهی، شرایط آب و هوایی یا جمعیت حشرات مفید می تواند منجر به کاهش شدید عملکرد و کیفیت محصول شود، مدیریت صحیح گرده افشانی از طریق انتخاب ارقام مناسب، طراحی اصولی باغ و فراهم کردن شرایط مساعد، برای هر تولیدکننده ای ضروری است. در نهایت، شناخت دقیق این عوامل و اجرای برنامه های مدیریتی پیشگیرانه، کلید تضمین پایداری تولید و بهره وری بالا در باغات است.
برای دریافت راهنمایی های تخصصی تر و متناسب با نیازهای خود، کارشناسان مجرب شرکت نوید طبیعت بوتیا آماده ارائه مشاوره هستند. می توانید از طریق وب سایت رسمی این شرکت با ایشان در ارتباط باشید.
