یکی از نگرانی های اساسی در بخش کشاورزی، تأمین آب آبیاری برای محصولات و مدیریت صحیح مصرف آن است. این دو جنبه، یعنی تأمین و نحوه ی مصرف آب، در آبیاری از اهمیت ویژه ای برخوردارند. متأسفانه، به دلیل استفاده از روش های ناکارآمد و کمبود فناوری های نوین، میانگین عملکرد آبیاری در سطح جهان پایین است.
با توجه به اینکه بیشترین میزان مصرف منابع آبی به بخش کشاورزی اختصاص دارد، هر گونه تلاش برای صرفه جویی در مصرف آب در این حوزه، کمک شایانی به بهبود وضعیت منابع آبی کشور خواهد کرد.
تعریف آبیاری
آبیاری به فرآیندی گفته می شود که طی آن، آب از منبع برداشت شده، هدایت و در نهایت بر روی زمین پخش می شود تا به خاک نفوذ کرده و رطوبت مورد نیاز ریشه گیاه را تأمین کند. این کار به منظور رشد بهینه و افزایش تولید محصول انجام می گیرد.
هدف اصلی آبیاری، حفظ رطوبت کافی در منطقه ریشه برای جلوگیری از تنش گیاهی است. علاوه بر این، اجرای صحیح و یکنواخت آبیاری به صرفه جویی در مصرف آب، مواد مغذی، نیروی کار و انرژی کمک می کند.
انواع سیستم ها
روش های آبیاری بر اساس عواملی چون اقلیم، شیب زمین، میزان آب در دسترس، تجهیزات موجود، نوع گیاه و خاک، روش نگهداری گیاه و وضعیت اقتصادی انتخاب می شوند.
به طور کلی، روش های آبیاری به دو دسته اصلی تقسیم می شوند:
۱. آبیاری ثقلی (مانند روش های سطحی)
۲. آبیاری تحت فشار (بارانی و قطره ای)
اگرچه آبیاری تحت فشار راهکاری مؤثر برای صرفه جویی در مصرف آب کشاورزی است، اما به دلیل محدودیت های اجرایی در برخی شرایط، افزایش راندمان روش های آبیاری سطحی با بهره گیری از تکنیک های علمی و نوین، امری ضروری است.
روش های آبیاری سطحی
رایج ترین روش های آبیاری سطحی شامل سیلابی (غرقابی)، کرتی، حوضچه ای، نواری و جوی و پشته می باشد.
1- روش غرقابی
این روش عمدتاً برای کشت برنج در مناطق پست به کار می رود، هر چند ممکن است برای برخی دیگر از گیاهان نیز استفاده شود. در این شیوه، آب از طریق کانال به سراسر مزرعه هدایت شده و سطح زمین را می پوشاند. با توجه به اینکه آب در سطح مزرعه حداقل تا عمق کمی وجود دارد، گسترش آن به سادگی انجام شده و نیاز به نیروی کار در این نوع آبیاری حداقل است.
2- روش کرتی
روش کرتی، یکی از شیوه های متداول و گاهی ضروری در آبیاری سطحی است که با در نظر گرفتن جنس و شیب زمین و نوع محصول، برای گیاهانی با تراکم بالا مانند بادام زمینی، گندم، ارزن، برنج، یونجه و چمن ها کاربرد دارد. در این شیوه، مزرعه به کرت های کوچکی تقسیم می شود که توسط پشته هایی احاطه شده اند. آب از کانال اصلی به ترتیب وارد کانال های مزرعه شده و هر کانال، آب را به کرت های مجاور هدایت می کند. اندازه کرت ها بسته به میزان جریان آب و بافت خاک (از ۴×۳ متر تا ۶×۵ متر) متغیر است.
نکات
- جوی های بزرگتر نیازمند کرت های بزرگتر هستند.
- خاک های با بافت سبک، به کرت های کوچکتر نیاز دارند.
مزایا
- توزیع یکنواخت آب
- امکان آبیاری کارآمد با جریان کم آب
معایب
- نیاز به نیروی کارگری زیاد برای آماده سازی مزرعه و آبیاری
- اتلاف فضای بیشتر زمین به دلیل اختصاص آن به کانال ها و پشته ها
- ایجاد اختلال در عملیات کشاورزی (مانند وجین) به دلیل وجود پشته ها
3- روش حوضچه ای
این شیوه که برای درختان میوه کاربرد دارد، شباهت زیادی به روش کرتی دارد. با این حال، وجه تمایز اصلی آن این است که برخلاف روش کرتی که کل مزرعه را در بر می گیرد، در روش حوضچه ای تنها حوضچه هایی که در اطراف درختان حفر شده اند، آبیاری می شوند.
نکات
- شکل حوضچه ها معمولاً دایره ای است و به ندرت به صورت مربعی ساخته می شوند.
- در درختان جوان، حوضچه ها کوچک تر هستند و با افزایش سن و اندازه درخت، ابعاد آنها نیز بزرگ تر می شود.
- حوضچه ها به وسیله ی کانال آبیاری به یکدیگر متصل می شوند.
4- روش نواری
در این شیوه آبیاری، زمین زراعی به صورت نوارهای باریک و کشیده درمیآید که توسط دیواره ها یا پشته های کوچک از هم جدا می شوند. طول این نوارها می تواند بین ۳۰ تا ۳۰۰ متر و عرض آنها بین ۳ تا ۱۵ متر باشد، هر چند معمولاً نوارهایی با طول ۳۰ تا ۵۰ متر و عرض ۳ تا ۵ متر رایج تر هستند. این نوارها در امتداد شیب کلی زمین احداث می شوند.
هدایت آب در این روش به این صورت است که از کانال اصلی، آب به درون هر یک از این نوارها سرازیر می شود. روش نواری برای کشت گیاهانی که نیاز به تراکم بالا دارند و در خاک هایی با بافت متوسط تا سنگین، بسیار کارآمد است، اما برای خاک های شنی چندان مناسب نیست.
این روش آبیاری کاربرد گسترده ای برای انواع محصولات دارد، از جمله:
- صیفی جات: مانند گوجه فرنگی، خیار، فلفل، هندوانه، خربزه، کدو و بادمجان.
- سبزیجات: شامل کاهو، کلم، پیاز، سیب زمینی و هویج.
- گیاهان صنعتی: نظیر چغندرقند، ذرت، پنبه، آفتابگردان و سویا.
- محصولات گلخانه ای: اعم از انواع سبزیجات و صیفی جات کشت شده در گلخانه.
- باغات: درختان میوه، تاکستان ها و مرکبات.
- گیاهان ردیفی: مانند انواع لوبیا، نخود و عدس.
مزایا
- نیاز به نیروی کارگری کمتر برای اجرا
- قابلیت انجام عملیات کولتیواسیون (مانند شخم زنی) در داخل هر نوار
معایب
- توزیع نایکنواخت آب در طول نوار
- مصرف آب بیشتر در ابتدای نوار به دلیل زمان بیشتر در دسترس بودن آب
5- روش جوی پشته ای
روش جوی پشته ای برای گیاهانی که به صورت جوی و پشته ای کشت می شوند، کاربرد دارد، از جمله صیفی جات (بادمجان، گوجه فرنگی، فلفل، خیار)، محصولات صنعتی و غلات (ذرت، پنبه، توتون، نیشکر)، سیب زمینی، پسته، برخی از گراس ها و انواع درختان میوه. ابعاد و شکل جوی ها براساس نوع گیاه و فضای بوته تعیین می شود. در این روش، آب از هر کانال به ۳ تا ۴ جوی هدایت شده و با حرکت در مسیر جوی، به درون خاک نفوذ و در طرفین پخش می گردد. طول جوی ها بسته به بافت خاک و جریان آب، بین ۳۰ تا ۳۰۰ متر متغیر است.
همچنین برای کشت سبزیجات می توان از جوی های کوتاه تر (۵ تا ۶ متر) استفاده کرد و این روش برای آبیاری باغچه های کوچک خانگی با مصرف آب کم نیز مناسب است.
مزایای روش جوی پشته ای نسبت به سایر روش های آبیاری سطحی
- کاهش تبخیر آب به دلیل تماس آب با تنها نصف تا یک چهارم سطح زمین
- عدم بروز مسئله سله
- امکان انجام عملیات کولتیواسیون (بینابینی) بین ردیف ها
- کاهش نیاز به نیروی کار برای عملیات آبیاری
در این مطلب به بررسی کامل آبیاری سطحی و چالش های مدیریت آن پرداختیم. با این حال، با توجه به بحران کم آبی و ضرورت استفاده از روش های نوین برای افزایش بهره وری باغ ها، آبیاری قطره ای به عنوان راهکاری هوشمندانه جایگاه ویژه ای پیدا کرده است. برای مطالعه جزئیات، مزایا و نحوه پیاده سازی سیستم های آبیاری تحت فشار، [اینجا کلیک کنید] تا به بخش دوم مقاله هدایت شوید. همچنین کارشناسان ما در شرکت نوید طبیعت بوتیا آماده اند تا پاسخگوی سوالات شما در زمینه طراحی و اجرای این سیستم ها باشند.
