در سال های اخیر استفاده بیش از حد از کودهای شیمیایی سبب ایجاد مشکلات زیست محیطی شده و کاربرد کودهای زیستی از جمله هیومیک اسید می تواند سبب بهبود این وضعیت شود. عدم استفاده از کودهای آلی و استفاده بی رویه از کودهای شیمیایی در سال های اخیر، عامل کاهش چشمگیر میزان ماده آلی خاک های کشور بوده است. مواد آلی رشد گیاه را تحریک کرده و غلظت عناصر غذایی را در بافت های درخت افزایش می دهند. هیومیک اسید به عنوان یکی از کودهای آلی با توجه به عدم آسیب به محیط زیست و اصلاح کیفیت و حاصلخیزی برخی خاک ها، در کشاورزی ارگانیک به طور گسترده ای مورد استفاده قرار می گیرد.
هیومیک اسید
مواد هیومیکی محصول نهایی تجزیه هر ماده آلی در شرایط ویژه و توسط میکروارگانیسم های خاص می باشند و به صورت مخلوط های پیچیده و ناهمگن با منشا زیستی و اندازه های مختلف که معمولاً به رنگ زرد تا سیاه، با وزن مولکولی بالا و مقاوم در برابر حرارت شناخته شده اند، که به وسیله واکنش های بیوشیمیایی و شیمیایی در طول فرآیند پوسیدن و تغییر شکل بقایای گیاهی و میکروبی تشکیل می گردند.
هیومیک اسید یکی از اجزاء اصلی مواد هیومیکی بوده که به رنگ قهوه ای تیره می باشد. رنگ قهوه ای بقایای گیاهی پوسیده به دلیل حضور مواد هیومیکی بوده و آنها در ایجاد رنگ قهوه ای یا سیاه در خاک سطحی مشارکت دارند. مواد هیومیکی نسبت به تخریب بیولوژیکی بسیار مقاوم و از نظر شیمیایی بسیار فعال می باشند و ساختار و خصوصیات دقیق یک نمونه ماده هیومیک بستگی به منبع آب یا خاک و شرایط خاص استخراج دارد.
تقسیم بندی مواد هیومیکی
مواد هیومیک براساس حلالیت شان در محلول های استخراج کننده اسیدی یا قلیایی به سه جزء اصلی تقسیم می شوند که شامل:
1- هیومیک اسید که در مواد قلیایى، محلول و در آب و اسید نامحلول است. رنگ آن از قهوه ای سوخته تا خاکستری متمایل به سیاه متغیر می باشد.
2- فولویک اسید که در آب، مواد قلیا و اسید محلول مى باشد. رنگ فولویک اسید از زرد روشن تا قهوه ای متمایل به زرد متغیر می باشد.
3- هیومین که در مواد قلیا، اسید و آب نامحلول است. رنگ هیومین کاملاً سیاه است.
اجزاء مختلف مواد هیومیک (هیومیک اسید، فولویک اسید و هیومین) به لحاظ بسیاری از خصوصیات شیمیایی نظیر ترکیب عنصری (برای مثال کربن (C)، هیدروژن (H)، نیتروژن (N) و اکسیژن (O)، تنوع گروه های عاملی و همچنین منبع تولید یکسان هستند، اما چیزی که باعث تفاوت بین بخش های مختلف مواد هیومیکی می شود اندازه ذرات در هر بخش، ساختمان مواد هیومیک (درجه آروماتیکی و آلیفاتیکی)، نسبت عناصر و کمیت گروه های عاملی است. با توجه به ماهیت تجزیه ناپذیری هیومین از یک طرف و تاثیرات بالقوه و آنی هیومیک اسید و فولویک اسید در افزایش حاصلخیزی و کیفیت خاک از طرف دیگر، بیشتر توجهات به هیومیک اسید و فولویک اسید معطوف شده است.
قابلیت اختلاط هیومیک اسید
هیومیک اسید با اکثر کودهای شیمیایی سازگار بوده و قابل اختلاط می باشد، در آب به خوبی حل شده و با کودهای دیگر مایع نیز قابلیت اختلاط دارد.
عوامل موثر بر واکنش گیاهان به هیومیک اسید
درجه و شدت واکنش گیاهان زراعی بستگی به نوع خاک، شرایط آب و هوایی، گونه زراعی، عملیات زراعی و منابع مورد استفاده این ترکیب دارد و پیچیدگی اثرات بیولوژیکی ترکیبات هیومیکی بستگی به غلظت، ساختار شیمیایی، اندازه و وزن مولکولی آنها دارد.
انواع هیومیک اسید
انواع هیومیک اسید، از نظر درصد آنالیز با یکدیگر متفاوت هستند.
- فرم پرک
- فرم مایع
- فرم پودری
- فرم گرانول
روش مصرف
- محلول پاشی
- همراه با آب آبیاری
- مصرف خاکی
لازم به ذکر است که به دلیل درشت بودن مولکول، جذب آن از طریق برگ بسیار دشوار بوده و لذا مصرف آن به صورت محلول پاشی توصیه نمی شود. از طرف دیگر، علاوه بر محرک رشد بودن، دارای اثرات مثبت زیادی بر خاک است که در صورت محلول پاشی بر روی گیاه، خاک از اثرات مثبت آن محروم خواهد ماند.
نقش های هیومیک اسید بر گیاه و خاک
تاثیر بر رشد گیاهان
- افزایش جریان شیره از آوند ها
- افزایش کمیت و کیفیت محصولات
- بهبود جذب مواد غذایی توسط گیاه
- افزایش درصد جوانه زنی و قوه نامیه بذور
- تسریع گلدهی (به دلیل افزایش کلروفیل)
- افزایش تقسیم سلولی، رشد و عملکرد گیاه
- افزایش میزان ویتامین ها و آنزیم ها در گیاه
- افزایش فعالیت آنزیم روبیسکو و فتوسنتز گیاه
- افزایش طول و وزن ریشه، تعداد ریشه های جانبی و آغازه های ریشه
- تحمل به تنش های زیستی (شوری، خشکی و سرما) و غیرزیستی از جمله مقاومت به بیماری ها
تاثیر بر ویژگی های فیزیکی خاک
- افزایش تهویه خاک
- بهبود دانه بندی و کاهش فرسایش خاک
- نگهداری آب در خاک و کاهش نوسانات دمایی
- اصلاح ساختار خاک (افزایش حاصلخیزی خاک و محتوای مواد آلی خاک)
تاثیر بر ویژگی های شیمیایی خاک
- کاهش pH خاک های قلیایی
- افزایش میزان نیتروژن کل خاک
- افزایش ظرفیت تبادل کاتیونی خاک
- کلات کنندگی عناصر غذایی مختلف
- افزایش آزادسازی فسفر از کلوئیدهای خاک
- جلوگیری از ایجاد نمک غیرمحلول فسفات کلسیم
- افزایش جذب عناصر پرمصرف (پتاسیم، کلسیم و فسفر) و عناصر کم مصرف (آهن، روی و منگنز)
تاثیر بر ویژگی های بیولوژیکی خاک
- ماهیت هورمونی
- فعالیت ضدویروسی در گیاه
- افزایش فعالیت و تراکم میکروارگانیزم های مفید
- اعمال اثرات بیوشیمیایی مختلف در دیواره سلولی، غشا و سیتوپلاسم
هیومیک اسید و تحریک رشد
تاثیر هیومیک اسید در تحریک رشد گیاه و در نتیجه اثر بر مکانیسم های درگیر بر عملکرد مانند فرآیندهای تنفس سلول، فتوسنتز، سنتز پروتئین ها، جذب آب و مواد غذایی و فعالیت آنزیم ها شناخته شده است. البته این تاثیرات بستگی به میزان مصرف آن به خصوص در محدوده غلظت های پایین دارد. مواد هیومیک با مکانیسم های مختلف سبب تسریع رشد در گیاهان می شوند، یکی از این مکانیسم ها به اثر مستقیم این ترکیبات و وجود ترکیبات شبه هورمونی از جمله ترکیبات اکسینی و شبه اکسینی، مربوط می باشد که می توانند رشد سلول ها را تحت تاثیر قرار دهند. هیومیک اسید از طریق اثرات هورمونی و با تاثیر بر متابولیسم های سلولی گیاهان و همچنین با قدرت کلات کنندگی و افزایش جذب عناصر غذایی سبب افزایش رشد و ارتفاع گیاه می شود.
هیومیک اسید و تنش شوری
هیومیک اسید می تواند اثرات مستقیم و غیرمستقیم بر فرآیندهای فیزیولوژیکی رشد گیاه داشته باشد، به طوریکه در محیط های شور ریزوسفر، اثرات غیرمستقیم این ترکیبات، بر سیستم خاک از طریق بهبود ویژگی های فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی آن است. اثرات مستقیم این ترکیبات بر سیستم گیاه از طریق افزایش جوانه زنی، به دلیل ویژگی جذب آب و تامین رطوبت مناسب برای بذر، رشد گیاه، افزایش نفوذپذیری غشای سلولی و جذب عناصر غذایی، تسریع انتقال عناصر غذایی ضروری در ریشه، سنتز و فعالیت های آنزیمی و فعالیت های شبه هورمونی می باشد و به این ترتیب سبب ایجاد تحمل گیاه به شوری خواهد شد.
هیومیک اسید و حاصلخیری و باروری خاک
هیومیک اسید از جمله کودهای آلی است که به طور تجاری مورد استفاده قرار می گیرد. ترکیبات هیومیکی از طریق افزایش نیروهای چسبندگی ذرات بسیار ریز خاک سبب بهبود ساختمان خاک و ویژگی های فیزیکی آن می گردند. علاوه بر این، باعث افزایش ظرفیت تبادل کاتیونی خاک شده و با تغییر pH موضعی خاک به دلیل وجود گروه های عاملی از جمله کربوکسیل و بهبود فرآیند کلاته کردن عناصر غذایی مورد نیاز گیاهان آنها را در دسترس و قابل جذب برای گیاهان می نماید.
نحوه تشخیص هیومیک اسید اصل و تقلبی
1- تشخیص از طریق بو
هیومیک اسید اصل و با کیفیت، هیچ بوی خاصی ندارد و در صورتی که این کود بو داشته باشد، تقلبی است.
2- استفاده از اسید (جوهر نمک یا سرکه)
برای انجام این روش، در ابتدا باید میزان اندکی از سرکه یا جوهر نمک را به هیومیک اسید اضافه نموده و پس از اضافه کردن اسید، در صورتی که کود تقلبی نباشد، پس از گذشت حدود 10 دقیقه، حالت ژله ای پیدا می کند. اما در صورتی که هیومیک اسید تقلبی باشد حالت مایع خود را حفظ می کند.
3- مشاهده رنگ
هیومیک اسید اصل از رنگ قهوه ای تیره تا سیاه متغیر است. اگر هیومیک اسید مورد نظر رنگ روشن تر مانند زرد یا خاکستری دارد، ممکن است تقلبی باشد.
4- ارزیابی رسوب
پس از اضافه کردن هیومیک اسید به آب و اجازه دادن آن برای ته نشین شدن، هیومیک اسید اصل رسوب می کند که به راحتی با تکان دادن ظرف دوباره پراکنده می شود. اگر رسوب باقیمانده جامد و قابل پراکنش نباشد، ممکن است نشان دهنده هیومیک اسید تقلبی باشد. هیومیک اسید اصل به راحتی در آب حل می شود و یک محلول مات و کلوئیدی ایجاد می کند. اگر هیومیک اسید مورد نظر به راحتی در آب حل نشود یا لایه ای جداگانه تشکیل دهد، ممکن است تقلبی باشد.
5- ماندگاری روی دست
هیومیک اسید اصل بعد از تماس با دست به راحتی با شستشوی آب پاک نمی شود.
6- روش شیمیایی
در این روش ابتدا محلولی از هیومیک اسید در آب تهیه و به میزان 1/5 سانتیمتر از آن را داخل یک لیوان شیشه ای ریخته و سپس داخل لیوان را کم کم با جوهر نمک پر کرده (به آرامی ریخته شود) و آن را هم بزنید. جوهر نمک به عنوان یک اسید بسیار قوی، معرف این ماده است و می تواند هیومیک اسید را از فولویک اسید جدا نماید. بنابراین لیوان را به مدت 45 دقیقه در مکان ثابت ساکن قرار دهید. اگر پس از این مدت، مواد قهوه ای تیره و سیاه رنگ در ظرف ته نشین شود و روی آن هم مایع زرد رنگی قرار بگیرد، نشانه وجود هیومیک اسید و فولویک اسید در آن است ولی اگر مایع مورد نظر فاقد هیومیک اسید و فولویک اسید باشد هیچ گونه تغییری نمی کند.
7- روش آزمایشگاهی
روش دیگر برای تشخیص هیومیک اسید اصل استفاده از متدهای آزمایشگاهی است که به عهده متخصص می باشد.
بنابراین امروزه تمایل کشاورزان به استفاده از کودهای دوستدار محیط زیست مانند هیومیک اسید و فولویک اسید به عنوان بهبود دهنده خاک و محرک رشد گیاهان، افزایش یافته است، به طوریکه بازار استفاده از مواد هیومیکی در حال گسترش بوده و به عنوان طلای سیاه کشاورزی شناخته می شود و این مواد به طور روزافزونی برای استفاده در کشاورزی محبوبیت پیدا کرده اند. از جمله کودهای حاوی مواد هیومیکی می توان به هیومیک اسید مکس یونیک هیومات 100 و اولترا هیومی مکس از شرکت بازرگانان سرای سپند، هیومیک اسید واسنا از شرکت نویان، هیومیک اسید بایوگانو از شرکت زرین خوشه هامون و هیومیک اسید اکتیو پاور از شرکت آرتا سم کود و … اشاره کرد. شما می توانید با مراجعه به سایت شرکت بازرگانی نوید طبیعت بوتیا جهت خرید محصولات ذکر شده با قیمت مناسب و کیفیت عالی مراجعه بفرمایید.
