عارضه لکه پوست استخوانی یا اضمحلال پوست استخوانی دانه پسته (Endocarp Lesion) طی چند سال اخیر در مناطق پسته کاری کشور و به ویژه استان کرمان شیوع پیدا کرده و باعث نگرانی باغداران و کارشناسان بخش پسته گردیده است. این عارضه در بین کشاورزان با نام قارچو یا کشمشی شدن پسته نیز معروف است. شایع ترین و بارزترین علامت عارضه لکه پوست استخوانی در طی مراحل رسیدن دانه پسته، سیاه شدن پوست استخوانی از قسمت راس به سمت پایین دانه پسته است، اگر در این زمان بارندگی و آبیاری صورت گیرد، شدت عارضه بیشتر می شود.

حساسیت ارقام پسته به عارضه لکه پوست استخوانی

ارقام کله قوچی و اکبری به شدت به عارضه لکه پوست استخوانی حساس هستند و مدیریت این عارضه باید در این دو رقم رعایت شود. رقم احمدآقایی بیشترین مقاومت به این عارضه را دارد.

معمولاً در سال هایی که در اوایل بهار بارندگی بالا بوده و در نتیجه میزان رطوبت هوا افزایش یافته و متعاقب آن میزان تعرق برگ ها و دانه ها کاهش می یابد این عارضه به دلیل کمبود کلسیم ناشی از کمبود تعرق گسترش می یابد.

عارضه لکه پوست استخوانی در پسته

در درخت پسته جذب کلسیم توسط ریشه و به صورت غیرفعال است و مقدار تعرق، تعیین کننده مقدار جذب و حرکت یون کلسیم در آوندهای چوبی به طرف اندام مورد نیاز گیاه می باشد. از آنجایی که میزان تعرق از سطح برگ شدیدتر از سطح میوه می باشد، بنابراین در شرایط کمبود کلسیم مقدار کلسیمی که در اختیار میوه قرار می گیرد، کمتر از مقدار کلسیمی است که در اختیار برگ می باشد. به همین دلیل ممکن است علائم کمبود کلسیم در برگ، مشاهده نشود در حالی که دانه پسته بخصوص پوسته سخت آن بشدت دچار کمبود کلسیم باشد. لذا در صورت عدم تامین کلسیم نوک دانه ها سیاه شده و به طرف پایین دانه پسته توسعه می یابد، که به این عارضه لکه استخوانی گفته می شود.

علائم ظاهری عارضه لکه استخوانی در پسته

علائم بر پوسته استخوانی پسته

در اغلب مناطق پسته کاری، معمولاً زمان ظهور عارضه لکه پوست استخوانی در اواسط اردیبهشت تا اوایل خرداد از مرحله شروع تشکیل پوست استخوانی تا سخت شدن آن به صورت سیاه شدن پوست استخوانی از قسمت راس به سمت قاعده دانه که حدوداً تا دو سوم آن را می پوشاند مشاهده می شود. در روی سطح داخلی پوست استخوانی از سمت راس به سمت قاعده لایه سفید رنگی تشکیل می گردد. حد فاصل قسمت سالم و آلوده در سطح داخلی پوست استخوانی نوار قهوه ای رنگ کاملاً مشخصی مشاهده می شود که مرز بین ناحیه سالم و آلوده می باشد. از مرحله سخت شدن کامل پوست استخوانی تا مغزبندی و رسیدن محصول علاوه بر علائم ذکر شده، پوست استخوانی در قسمت آلوده نرم و قابل انعطاف شده و باعث شکسته شدن و بدشکل شدن دانه پسته در فرآیند برداشت و فرآوری پسته می شود.

علائم بر پوست سبز پسته

پوست سبز دانه های آلوده در مرحله قبل از سخت شدن کامل پوست استخوانی اضمحلال یافته و در محل آلودگی شروع به قهوه ای شدن می نماید و در نهایت این دانه ها پس از مدتی روی درختان خشکیده و از بین می روند.

علائم بر مغز پسته

مغز دانه های آلوده از نظر طعم و مزه تغییری نمی کند و مغز در داخل دانه های مبتلا به رشد خود ادامه می دهد و فقط در قسمت ناحیه آلوده در این مرحله به علت نازک شدن دیواره پوست استخوانی رشد مغز بیشتر شده و مغز کمی حجیم تر و بزرگتر می گردد.

نحوه شناسایی عارضه لکه پوست استخوانی در باغ پسته

برای شناسایی عارضه لکه پوست استخوانی در باغ پسته کافی است که تعدادی دانه پسته چیده و از وسط برش داده شود، چنانچه سیاه شدن داخل دانه پسته مانند شکل زیر یا مشابه آن باشد، درختان درگیر عارضه لکه پوست استخوانی می باشند.

بررسی علل ایجاد کننده عارضه لکه پوست استخوانی

نقش حشرات آفت

با بررسی نقش حشرات آفت به ویژه سن های سبز و قرمز پسته مشخص شد که این عارضه ناشی از خسارت سن ها نمی باشد زیرا خسارت سن ها بر روی دانه پسته با علائم عارضه کاملاً متفاوت بوده و معمولاً در خسارت ناشی از سن ها جای نیش حشرات و اصطلاحاً سن زدگی مشخص می باشد اما در این عارضه جای نیش حشرات مشاهده نشده است.

نقش عوامل بیماری زا

عارضه لکه پوست استخوانی یک عارضه فیزیولوژیک است و شکل و سرعت خسارت هم طوری نیست که گویای این باشد که عامل بیماری علت لکه پوست استخوانی است. همچنین تاکنون هیچ گونه عامل قارچی، ویروسی و باکتریایی از دانه هایی که دچار عارضه لکه پوست استخوانی شده اند، شناسایی نشده است. لذا کاربرد سموم دفع آفات و همچنین استفاده از قارچ کش ها در کنترل عارضه لکه پوست استخوانی موثر نیست.

عوامل اقلیمی

علائم عوامل اقلیمی و آب و هوایی نظیر سرمازدگی بهاره، نوسانات دمایی، عدم برآورده شدن نیاز سرمایی، تگرگ، بادزدگی و شن زدگی بر روی دانه پسته با علائم عارضه لکه پوست استخوانی کاملاً متفاوت می باشد.

آبیاری درختان پسته

یکی از عوامل اصلی که این عارضه را تشدید می کند، رطوبت است. بیشترین افزایش عارضه لکه پوست استخوانی در اثر انجام آبیاری باغ در مراحل تشکیل دانه پسته، زمانی که 50 درصد رشد نهایی دانه های پسته شکل گرفته باشد، اتفاق می افتد که به این مرحله باغداران پسته استان کرمان اصطلاحاً مرحله کشمشی شدن دانه پسته می گویند. بنابراین در باغ هایی که در معرض عارضه لکه پوست استخوانی قرار دارند، با توقف آبیاری در مراحل شکل گیری دانه پسته از زمان ارزنی شدن تا شروع سخت شدن پوست استخوانی، به ویژه عدم آبیاری باغ پسته در طی مراحل ارزنی شدن تا 50 درصد توسعه دانه پسته می توان از بروز خسارت عارضه لکه پوست استخوانی بر روی دانه پسته به مقدار قابل ملاحظه ای جلوگیری نمود.

عناصر غذایی

بررسی نقش عناصر پرمصرف (N, P, K) و کم مصرف (Fe, Cu, Zn, Mg, Ca, B) نشان داد عارضه لکه پوست استخوانی در اثر بر هم خوردن نسبت تعادلی بین کلسیم و منیزیم در اثر افزایش بیش اندازه منیزیم در آب آبیاری باغ های پسته به وجود می آید و در واقع افزایش منیزیم سبب بروز کمبود کاذب کلسیم می گردد. احتمالاً افزایش منیزیم در خاک و آب آبیاری جذب کلسیم را مختل نموده و کمبود کاذب کلسیم در دانه پسته به صورت اضمحلال و نرم باقی ماندن پوست استخوانی مشاهده می گردد.

اقدامات لازم برای پیشگیری از عارضه لکه پوست استخوانی

• استفاده از ارقام مقاوم
• محلولپاشی کلسیم (عدم محلولپاشی در روزهای ابری و یا مرطوب)
• کاهش عارضه لکه پوست استخوانی با مدیریت مناسب آبیاری در زمان توسعه دانه پسته
• حذف علف های هرز تراکم بالا در باغ هایی که عارضه لکه پوست استخوانی وجود دارد، چونکه باعث افزایش رطوبت در باغ می شود.
• استفاده از ترکیبات مختلف کلسیمی به صورت مصرف خاکی و محلولپاشی (استفاده از ترکیباتی چون کلات های کلسیم، گچ، نیترات کلسیم و … برای تامین کلسیم مورد نیاز گیاه به منظور پیشگیری از عارضه لکه پوست استخوانی رایج است).

طبق مطالب گفته شده غلظت کلسیم و منیزیم در خاک، برگ و همچنین انجام آبیاری در زمان تشکیل دانه پسته از جمله عوامل مهم در ایجاد عارضه لکه پوست استخوانی می باشند.

متاسفانه باغداران زمانی عارضه را مشاهده می نمایند که دیر شده است و برای جلوگیری از خسارت در همان سال، کار خاصی نمی توان انجام داد. بنابراین توصیه می شود چنانچه باغدار در باغ خود عارضه لکه پوست استخوانی را ملاحظه نمود حتماً برای سال های بعد برنامه ریزی نماید، تا از ایجاد خسارت بیشتر جلوگیری شود. از آنجایی که تغذیه نقش مهمی در ایجاد و یا کنترل عارضه لکه پوست استخوانی دارد، توصیه می شود برای کاهش عارضه لکه پوست استخوانی، حتماً با مشاوره کارشناسان مجرب عمل شود، تا با اعمال مدیریت صحیح تغذیه از بروز عارضه اجتباب گردد.