آزمایش خاک نشان دهنده اطلاعات جامع و کامل از خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک از جمله میزان عناصر غذایی، کمبود و سمیت عناصر غذایی، بافت خاک، اسیدیته، شوری، درصد مواد خنثی شونده (آهک)، گچ و … می باشد. از آنجایی که ارزیابی و حاصلخیزی خاک، انتخاب نوع کشت و مصرف متعادل کودهای شیمیایی و حیوانی موجب موفقیت در تولید مطلوب محصولات کشاورزی می شود، بنابراین از آزمایش خاک جهت تعیین مقدار عناصر غذایی قابل استفاده گیاه در خاک استفاده می شود و در نهایت می توان توصیه کودی مناسب را طبق نتایج به دست آمده از آزمایش خاک ارائه نمود.

ویژگی های مورد اندازه گیری در نمونه های خاک

ترکیب شیمیایی

شامل میزان عناصر ضروری برای رشد گیاهان (مانند نیتروژن، فسفر، پتاسیم)، مواد آلی، pH، و فلزات سنگین.

ویژگی‌های فیزیکی

مانند بافت خاک (نسبت ماسه، سیلت و رس)، ساختار خاک، تراکم، نفوذپذیری و ظرفیت نگهداری آب.

ویژگی‌های بیولوژیکی

فعالیت‌های میکروبی، تنوع گونه‌های میکروبی و تجزیه مواد آلی.

زمان نمونه برداری از خاک

زمان نمونه برداری برای انجام آزمایش خاک معمولاً زمانی است که خاک از نظر رطوبت حالت گاورو داشته باشد و یا رطوبت کمتر از رطوبت در حالت ظرفیت زراعی مزرعه باشد.

در سیستم های کشت زراعی نمونه برداری از خاک معمولاً قبل از کاشت (برای گیاهان زراعی پاییزه اوایل شهریورماه و بهاره در اواسط اسفندماه) توصیه می شود.

در محصولات باغی هم نمونه برداری در پاییز (بعد از برداشت محصول) و قبل از کوددهی پاییزه یا اواخر زمستان و اوایل بهار قبل از کوددهی فصل رشد جدید انجام می گیرد.

انواع نمونه  برداری از  خاک

نمونه ساده: اگر هر یک از نمونه های خاک برداشت شده از نقاط مختلف یک باغ به طور جداگانه مورد تجزیه قرار گیرد، به آن نمونه ساده می گویند.

نمونه مرکب: زمانی که تعدادی نمونه ساده هم عمق با هم مخلوط و در نهایت یک نمونه ترکیبی از خاک نقاط هم عمق به دست آید به آن نمونه مرکب گویند.

نمونه دست نخورده و دست خورده: اگر نمونه برداشت شده حالت و ساختار طبیعی خاک را حفظ کند به آن نمونه دست نخورده  و در غیر این صورت به آن نمونه دست خورده می گویند.

وسایل نمونه برداری از خاک

• اوگر، بیل و بیلچه، لوله نمونه برداری و سایر وسایل نمونه برداری خاک
• ظروف و یا پلاستیک برای مخلوط کردن و برداشت نمونه های خاک
• برچسب مشخصات نمونه جهت انتقال به آزمایشگاه

محل مناسب نمونه برداری از خاک

محل مناسب حفر چاله نمونه برداری در زمان انجام آزمایش خاک، با توجه به نوع روش آبیاری (غرقابی، قطره ای و زیرسطحی) متفاوت است.

در باغات با روش آبیاری غرقابی، چون سطح وسیع تری از زمین با آب در تماس است، توزیع ریشه ها بیشتر بوده و ناحیه جذب مواد غذایی بیشتر خواهد بود. بنابراین بهترین محل برای نمونه برداری انتهای قسمت سایه انداز درخت و در فاصله 1/5 تا 3 متری کنار ردیف درختان است.

در باغاتی که از سیستم آبیاری قطره ای یا زیرسطحی، استفاده می کنند، بایستی دو سوم نمونه برداری خاک از مرکز محل خیس خوردگی و یک سوم آن از قسمت حاشیه خیس خوردگی انجام گیرد.

مراحل انجام آزمایش خاک

آزمایش خاک شامل 4 مرحله می باشد:

1- نمونه برداری از خاک

 2- تجزیه شیمیایی (آزمایشگاهی)

3- تفسیر نتایج

4- توصیه کودی

1- چگونگی انجام عمل نمونه برداری از خاک

تهیه نمونه خاکی که نماینده واقعی مزرعه باشد، کلید آزمایش خاک است. بنابراین قبل از شروع نمونه برداری لازم است که قطعه مورد نظر جهت نمونه برداری به لحاظ تغییرات توپوگرافی، مدیریت زراعی و باغی و تیپ خاک مورد تجزیه و تحلیل دقیق قرار گیرد. قطعات زراعی و باغی که ویژگی های توپوگرافی مانند درجه شیب و تیپ خاک (همچون مشاهده تغییرات بارز در اندازه ذرات خاک) متفاوتی دارند، جهت تفسیر دقیق تر می بایست به طور جداگانه نمونه برداری شوند.

عمق مناسب نمونه برداری بستگی به نوع، سن، رشد و عمق ریشه گیاه دارد و به طور میانگین برای گیاهان زراعی 30-0 سانتیمتر، برای درختان با ریشه نیمه عمیق 30-0 و 60-30 سانتیمتر و برای درختان با ریشه عمیق 40-0، 80-40 و 120-80 سانتیمتر می باشد.

برای این کار پروفیل ها (چاله ها) در محل سایه انداز جایی که ریشه های فرعی وجود دارند، حفر می شوند و در هر قطعه باغ حداقل بایستی 4 تا 5 چاله حفر گردد. سپس 5 سانتیمتر رویه خاک کاملاً کنار زده می شود و بعد از عمق های عنوان شده بسته به نوع گیاه، به صورت جداگانه نمونه خاک (حدود 400-300 گرم) از هر عمق برداشت می شود. سپس نمونه های خاک هم عمق با هم مخلوط شده و در نهایت نمونه خاک مرکب (1/5-1 کیلوگرم) تهیه و داخل کیسه های پلاستیکی ریخته می شود. روی کیسه ها بایستی مشخصات کامل باغ یا مزرعه شامل جنس خاک، نوع محصول، عمق نمونه برداری، محصول مورد کشت در آینده، کشت قبلی، نام باغ یا مزرعه، محل باغ یا مزرعه، تاریخ نمونه برداری و نام نمونه بردار ذکر شود. در نهایت نمونه ها برای انجام آزمایش خاک به آزمایشگاه منتقل می گردند.

برای نمونه برداری باید دقت شود که محل های نمونه برداری نماینده کل اراضی باشد. به طور کلی برای درختان تعداد نمونه های برداشت شده در هر هکتار حداقل 3 نمونه و برای کشت های زراعی حداقل در هر هکتار به 2 نمونه خاکی نیاز است.

در صورت وسعت زیاد اراضی یا باغات باید قطعات باغ به چند قسمت تقسیم شده و هر قسمت به صورت جداگانه نمونه برداری انجام شود. در صورتی که اراضی باغداری تغییرات محسوسی مانند تغییرات در بافت، شوری، شیب و یا میزان سنگریزه داشته باشند، هر بخش از اراضی باید به صورت مجزا نمونه برداری شود.

2- تجزیه شیمیایی نمونه های خاک

بعد از انتقال نمونه های خاک به آزمایشگاه خاکشناسی، در آنجا نمونه های خاک کوبیده و از الک های مخصوص عبور داده می شوند. در مرحله بعدی تجزیه شیمیایی نمونه ها با روش های استاندارد صورت می گیرد. به طوریکه برای اندازه گیری هر عنصر غذایی یک روش استاندارد و شناخته شده وجود دارد.

3- مرحله تفسیر نتایج

تفسیر نتایج یعنی مرحله ی قضاوت روی اطلاعات بدست آمده از تجزیه شیمیایی است. تفسیر نتایج آزمایش خاک به روش های مختلفی می تواند انجام شود. بعد از تفسیر نتایج، داده ها به مقادیر کم، متوسط، اپتیمم (غلظت مناسب عنصر غذایی) و زیاد طبقه بندی می شوند.

4- توصیه کودی

در نهایت با استفاده از  نتایج به دست آمده از آزمایش خاک، توصیه کودی انجام می شود.

نکات مهم در نمونه برداری از خاک

• آلوده نبودن خاک با ماده خاصی
• تمیز بودن ابزار و ظروف نمونه برداری
• نمونه برداشت شده معرف خوبی از کل زمین مورد نظر باشد.
• نمونه های خاکی برداشت شده باید در هوای آزاد خشک شوند.
• نمونه های خاکی برداشت شده باید حتی المقدور به صورت مرکب تهیه شوند.
• رطوبت خاک در زمان نمونه برداری باید در حد ظرفیت زراعی (رطوبت مناسب شخم زدن) باشد.
• نمونه برداری از خاک نباید از محل هایی نظیر کنار دیوار یا پرچین، محل نگهداری حیوانات، کودهای حیوانی و توده های قدیمی و پوسیده کاه و کلش، مسیر و امتداد خطوط کودپاشی، محل سوزاندن بقایای گیاهی و علف های هرز، زیر درختان، جاده ها، آبراهه ها، کناره های جوی های آبیاری، محل تخلیه مصالح و نخاله های ساختمانی صورت گیرد.

نمونه برداری یکی از مراحل مهم و حساس آزمایش خاک بوده، به طوریکه دقت و صحت نتایج آزمایش خاک تا حدود زیادی وابسته به مرحله نمونه برداری است. به عبارت دیگر با تهیه یک نمونه ی درست، نتایج مناسبی از آزمایش خاک به دست خواهد آمد. بنابراین برای بدست آوردن یک نمونه ی درست و واقعی نیاز است که حتما با کارشناسان خبره در این زمینه در ارتباط بود.

در نهایت، توصیه های کودی با توجه به نتایج آنالیز خاک و حد بهینه عناصر غذایی در خاک با مدنظر قرار دادن شرایط اقلیمی و محیطی حاکم برای کاشت گیاهان انجام می گردد. ارائه و اعمال توصیه های کودی بر مبنای آزمایش خاک، می تواند از تخریب خاک جلوگیری نموده و آلودگی محیط زیست را به حداقل برساند.