روش های کاربرد کود (مدیریت مصرف نهاده ها) یکی از مباحث مهم در کشاورزی پایدار می باشد. کودها به وسیله روش های متفاوتی که عمدتاً سه هدف زیر را در بر می گیرند، به کار می روند:

1-قابلیت دسترسی آسان مواد غذایی برای گیاهان

 2-کاهش از دست رفتن کود

 3-سهولت کاربرد

1-عوامل موثر بر روش کاربرد کود

کاربرد کودها می تواند به روش های مختلفی انجام شود. انتخاب روش کاربرد کود به نوع کود، ویژگی های خاک، نوع گیاه، ماده کودی، روش کاشت و ادوات موجود برای کودپاشی بستگی دارد.

1-1-ماهیت خاک

ویژگی های خاک مانند بافت، اسیدیته، ظرفیت تبادل کاتیونی، وضعیت مواد غذایی و رطوبت، عوامل مهمی برای انتخاب روش مناسب کاربرد کود هستند.

نکات

• بافت خاک در تحرک مواد کودی موثر است.
• زمانی که اسیدیته خاک بیشتر از 8 باشد، فراریت کودهای آمونیاکی افزایش می یابد.
• خاک های با ظرفیت تبادل کاتیونی بالا، کاتیون های موجود در مواد کودی را حفظ کرده و بنابراین از دست رفتن کود به وسیله آبشویی کاهش می یابد.
• در خاک های با فسفر پایین، قرار دادن نواری کودهای فسفاتی سبب کاهش تثبیت می شود، در حالیکه در خاک های با فسفر متوسط مخلوط کردن کود فسفر پس از پخش آن، برای قابلیت دسترسی بیشتر، بهتر است.
• برای گیاهانی که با رطوبت باقیمانده از فصل قبل رشد می کنند، قرار دادن عمیق کود در ناحیه مرطوب ضروری است و زمانی که این امر میسر نباشد، محلولپاشی باید صورت بگیرد.

1-2-ماهیت گیاه زراعی

با توجه به نوع سیستم ریشه و فاصله بوته ها از یکدیگر، روش های کاربرد کودها متفاوت می باشد. در گیاهانی با سیستم ریشه افشان و گیاهان با کشت پرتراکم، بیشتر لایه بالایی خاک به وسیله سیستم ریشه اشغال شده است. در چنین وضعیتی، پخش کردن کود و آبیاری پس از آن مناسب است. در گیاهانی با فاصله بوته زیاد و رشد اولیه کند، جایگذاری نقطه ای به جای پخش کردن کود بر کل سطح مزرعه، مناسبتر می باشد.

1-3-ماهیت کود

روش مناسب کاربرد کود به خصوصیات کودها مانند شکل فیزیکی، حلالیت و تحرک بستگی دارد.

نکات

• اشکال گرانولی، کپسولی و پودری را می توان بر سطح خاک پخش نمود.
• اشکال گرانولی و کپسول مانند کود را می توان در خاک جایگذاری نمود.
• کودهای با عناصر غذایی غیرمتحرک یا کم تحرک را باید در ناحیه ریشه به کار برد.
• کودهایی که در معرض فراریت و دی نیتریفیکاسیون هستند با خاک مخلوط می شوند.
• کودهای محلول را می توان به صورت محلولپاشی روی شاخ و برگ مورد استفاده قرار داد.
• کودهای مایع به تنهایی با آب آبیاری، محلولپاشی و یا به صورت مخلوط با علف کش ها مصرف می شوند.

2-روش های کاربرد کود

2-1-کاربرد خاکی

2-1-1-پخش کود در تمام سطح زمین

کاربرد یکنواخت کود بر سطح خاک، پخش کردن کود نامیده می شود. این عمل قبل از کاشت یا پس از استقرار گیاه در طول فصل رشد (کود سرک) انجام می شود. به طوریکه کود توصیه شده با استفاده از ماشین های کودپاش یا کارگر (با روش دستی)، به طور یکنواخت در تمام سطح مزرعه پخش می شود. پخش کردن کود در مورد کودهای جامد و قابل حل مفید است.

مزایای پخش کود در تمام سطح زمین

• کوددهی یکسان و یکنواخت

معایب پخش کود در تمام سطح زمین

• مصرف کود زیاد
• کوددهی گیاهان دیگر غیر از گیاه اصلی
• جابه جایی و انتقال کودها از نقطه ای به نقطه ی دیگر در حین آبیاری
• ایجاد تراکم خاک و صدمه به محصول در زمان استفاده از ادوات سنگین

2-1-2-پخش کردن و مخلوط کردن کود با خاک

در این روش، باید با دیسک یا شخم، کود با خاک مخلوط شود. مخلوط کردن برای کودهای فسفاته و پتاسه به دلیل تحرک پایین این کودها در خاک ضروری است تا کود در دسترس گیاه قرار گیرد. کودهای ازته اگر با خاک مخلوط نشوند بر اثر گرمای زیاد، تصعید و تلفات آمونیاکی زیادی خواهند داشت.

2-1-3-کاربرد نواری (خطی)

در روش نواری و خطی، با استفاده از ماشین کودکار، کود در جویچه هایی به عمق 5-2 سانتیمتر زیر سطح خاک ریخته می شود. نوار کودی با توجه به سیستم ریشه ای، به طور مستقیم در زیر بذر یا کنار ردیف ها ایجاد می گردد.

کاربرد نواری کود تحت شرایط زیر انجام می شود:

1-زمانی که گیاه نیاز به رشد اولیه خوب داشته باشد.

2- زمانی که حاصلخیزی خاک پایین است.

3- زمانی که مواد کودی با اجزای خاک واکنش داده و تثبیت می شوند.

4- زمانی که از دست رفتن کود از طریق فراریت زیاد است.

مزایای کاربرد نواری (خطی)

• تلفات کمتر کود
• دسترسی راحت تر ریشه به کود

2-1-4-کاربرد نقطه ای (چالکود)

روش چالکود، نوع خاصی از جایگذاری موضعی کودهای شیمیایی و حیوانی است که عمدتاً برای درختان و درختچه های مثمر و غیرمثمر از جمله درختچه های زینتی مورد استفاده قرار می گیرد. در این روش ابتدا چاله ها یا کانالی در نزدیکی تنه درختان به عمق 50-30 سانتیمتر (با توجه به عمق پراکنش ریشه درختان) در یک سوم قسمت انتهای سایه انداز درختان حفر و سپس چاله ها و یا کانال با مخلوطی از کودهای حیوانی پوسیده و کودهای شیمیایی توصیه شده، پر می شوند. تعداد چاله بسته به موقعیت مکانی متفاوت است اما معمولاً برای درختان بیش از 10 سال 4-2 چاله برای هر درخت کافی است. در زمان پر کردن چاله ها و کانال بایستی از ورود خاک به داخل آنها جلوگیری شود، زیرا این مسئله باعث کاهش کارایی روش چالکود می شود.

یکی از مزایای این روش کاربرد کود آن است که کود با حجم کوچکی از خاک مخلوط می شود و لذا غلظت موضعی عناصر غذایی بیش از زمانی است که کود با تمام خاک مخلوط شود. این امر در شرایطی که تراکم ریشه ها کم باشد می تواند مفید باشد، در این حالت سطح تماس کم ریشه های توسعه نیافته گیاه با غلظت موضعی زیاد عناصر غذایی جبران می شود.

مزایای کاربرد نقطه ای (چالکود)

• افزایش کارایی کودها و کاهش مقدار آنها
• افزایش بازده اقتصادی در مصرف کودها

2-1-5-کاربرد کود به صورت زیر خاک

در روش تزریق کود به داخل خاک، تزریق کود با دستگاه های مخصوص در چندین نقطه در اطراف ریشه درخت یا محصول زراعی در خاک صورت می گیرد. این روش کمتر در ایران مرسوم است.

2-2-کاربرد با آب آبیاری

کود آبیاری، استفاده از کودهای محلول با آب آبیاری است. بیشتر باغدارانی که سیستم آبیاری تحت فشار (قطره ای و…) دارند می توانند از این سیستم برای کوددهی استفاده کنند. به طور کلی، کود آبیاری، تزریق کودها را متناسب با فنولوژی رشد درختان و همچنین نیاز میوه ها امکانپذیر می کند. مناسبترین زمان تزریق کود به سیستم های آبیاری به عوامل مختلفی از جمله شیب و طول مزرعه و به ویژه به رژیم آبیاری بستگی دارد. در این روش، مدت زمان آبیاری باید تا حد امکان، کوتاه باشد و فاصله زمانی بین آبیاری ها نیز کاهش داده شود، در غیر این صورت تزریق، باید نزدیک انتهای سیکل آبیاری صورت گیرد.

مزایای کاربرد کود با آب آبیاری

• افزایش کارایی مصرف آب و توصیه کودی راحتتر
• مصرف همزمان دو نهاده آب و کود و افزایش تاثیر کاربرد کود
• پخش یکنواخت کود در خاک و توزیع یکنواخت آن در طول دوره رشد
• یکنواختی رشد و رسیدن همزمان محصول (به دلیل توزیع یکنواخت عناصر غذایی)
• امکان استفاده کم، مکرر، مداوم و تقسیطی عناصر غذایی در طول دوره رشد مطابق با نیاز گیاه (کاهش تلفات عناصر غذایی)
• در اختیار قرار دادن مواد غذایی برای گیاه، در شرایطی که خاک وضعیت محدود کننده ای برای مصرف برخی کودها داشته باشد.

2-3-کاربرد کود به روش محلولپاشی

محلولپاشی برگی می تواند عناصر غذایی خاص را برای درختان در مراحل بحرانی رشد (مانند تمایز جوانه های گل، گلدهی، تشکیل میوه، توسعه میوه و …) فراهم کند. این روش جهت کاربرد کود به میزان کم، به خصوص عناصر کم مصرف، مناسب است. یک برنامه تغذیه برگی که به خوبی برنامه ریزی و مدیریت شده باشد، می تواند مکمل کاربرد کودها در خاک باشد به ویژه وقتی که سیستم ریشه، قادر به جذب عناصر غذایی، متناسب با تقاضای محصول نباشد یا وقتی که عناصر غذایی خاک غیرقابل دسترس باشند و یا فراهمی کافی را برای رشد درختان نداشته باشند.

بیشترین اهمیت کاربرد محلولپاشی

• در خاک های آهکی، به دلیل بالا بودن pH، جذب عناصر ریزمغذی پایین است.
• در مناطق خشک و نیمه خشک، در اثر کاهش رطوبت و ریشه های موجود در قسمت بالایی خاک در طول فصل رشد جذب عناصر غذایی کم می باشد.
• در طول مرحله زایشی و میوه دهی، برای جذب کربوهیدرات ها بین اندام های زایشی (دانه و میوه) و ریشه ها رقابت وجود دارد و فعالیت ریشه ها کاهش می یابد.

نکات:

• pH  محلول های تهیه شده بین 7-6 باشد.
• بهترین زمان محلولپاشی، اوایل صبح یا اواخر عصر است (درجه هوا خنک و رطوبت نسبی زیاد).
• از محلولپاشی در ساعات اوج آفتاب خودداری شود، زیرا ممکن است باعث سوختگی برگ ها شود.
• محلول به صورت یکنواخت روی تمام قسمت های گیاه پاشیده شود.
• محلولپاشی بسته به نوع کود و نیاز گیاه، به صورت دوره ای تکرار شود.

2-4-ترزیق به تنه درخت

این روش کاربرد کود اغلب برای درختان مورد استفاده قرار می گیرد و محلول کود با سرنگ های مخصوص به داخل تنه درختان تزریق می گردد.

2-5-بذرمال (پوشش دهی و پرایمینگ بذر)

پوشش دهی و پرایمینگ بذر هر دو از روش های تیمار و ارتقای کیفیت بذر هستند.

الف-پوشش دهی بذر

افزودن مواد شیمیایی برای حفاظت بذر در مقابل پاتوژن ها یا بهبود جوانه زنی را پوشش دهی بذر می گویند. مواد جامد پودری یا سوسپانسیون هایی از عناصر غذایی و یا کودهای زیستی در این روش معمولاً به عنوان پوششی روی بذر به کار رفته اما به درون بذر وارد نمی شوند. در بذرهای پوشش داده با عناصر غذایی (کودها) بعد از قرار گرفتن در خاک این پوشش از بذر جدا و سپس گیاه در طی فرآیند جوانه زنی از عناصر غذایی آزاد شده در خاک، استفاده می کند.

مزایای پوشش دهی بذر

• افزایش زمان انبارداری یا زنده ماندن بذر در طبیعت
• افزایش سهولت بذرپاشی مکانیکی بذرهای بسیار ریز یا بذرهایی با شکل هندسی نامنظم

ب- پرایمینگ بذر

یکی از تکنیک های ساده ای که قدرت و استقرار گیاهچه ها و در نتیجه کارایی گیاه را در مزارع بهبود می بخشد، پرایمینگ بذر می باشد. پرایمینگ، قرار دادن بذر قبل از کاشت در یک محلول با پتانسیل آبی مشخص جهت جذب آب و انجام یکسری فرآیندهای فیزیولوژیکی و بیوشیمیایی قبل از جوانه زنی می باشد. در اثر پرایمینگ برخی از فرآیندهای بیوشیمیایی لازم برای آغاز فرآیند جوانه زنی مانند شکستن خواب بذر، هیدرولیز و یا متابولیسم مواد بازدارنده، جذب آب و فعالیت آنزیمی القاء می شود. برخی یا تمامی این فرآیندها جوانه زنی را تسریع می کنند و با خشک کردن مجدد بذر نیز اثر آنها در بذر باقی می ماند. سپس بذرهای تیمار شده می توانند سریعاً آب جذب کرده و متابولیسم خود را آغاز نمایند.

مزایای روش بذرمال

• گلدهی زودتر
• تامین مواد مغذی اولیه
• افزایش درصد جوانه زنی
• رقابت بهتر با علف های هرز
• خروج سریع ریشه چه و ساقه چه
• افزایش سرعت و یکنواختی جوانه زنی
• زودرسی و افزایش کمی و کیفی محصول
• مقاومت بیشتر در برابر شرایط نامساعد محیطی

بنابراین انتخاب روش کاربرد کود برای باغدارانی که می خواهند راندمان کاربرد کودها را افزایش و تلفات را (از طریق شستشو، رواناب سطحی و …) کاهش دهند بسیار با اهمیت است. زیرا هر چند تلاش شود که عناصر غذایی در توده خاک یکنواخت توزیع شود، ولی در عمل چنین نیست و غلظت آنها می تواند در هر نقطه از خاک متفاوت باشد. در این صورت می توان تلفات کود را با مدیریت کوددهی که شامل روش مصرف، زمان و میزان کاربرد کود است، کنترل نمود. ضمن اینکه در مورد کاربرد کودهای زیستی توجه به نکاتی از قبیل تاریخ انقضای بسته کودی، شرایط نگهداری کود و بهره گیری از مشاوران و کارشناسان متخصص ضروری است.