کمبود عناصر غذایی زمانی رخ می دهد که مقدار لازم از آن عناصر برای تامین نیازهای یک گیاه در حال رشد در دسترس قرار نمی گیرد. این امر اغلب به صورت نشانه هایی در اندام های مختلف گیاهی دیده می شود. علائم ظاهری کمبود عناصر ممکن است به شکل های متعددی همانند رشد نکردن، کلروز، رنگ پریدگی یا نکروز دیده شوند. بسته به میزان تحرک هر عنصر در درون ساختار گیاهی، علائم کمبود عناصر می توانند در اندام های مسن تر یا جوان تر گیاه مشاهده شوند.
شناسایی نشانه های کمبود عناصر غذایی
1-ناحیه وقوع
2-وجود یا عدم وجود لکه های مرده
3-زرد شدن (کلروز) بین رگبرگی یا کل برگ
ناحیه وقوع نشانه های کمبود عناصر به تحرک عنصر غذایی در گیاه بستگی دارد. نشانه های کمبود عناصر نیتروژن، فسفر، پتاسیم، منیزیم و مولیبدن در برگ های پایینی ظاهر می شوند، به دلیل اینکه این عناصر در گیاه متحرک هستند. به عبارت دیگر از آنجایی که این عناصر غذایی از برگ های پایین تر به برگ های در حال رشد حرکت می کنند، بنابراین نشانه های کمبود عناصر در برگ های پایین تر ایجاد می شود.
روی در گیاه نسبتاً متحرک بوده و در نتیجه نشانه های کمبود در برگ های میانی ظاهر می شوند. نشانه های کمبود عناصر با تحرک کمتر (گوگرد، آهن، منگنز و مس) در برگ های جدید آشکار می شود. از آنجایی که کلسیم و بُر در گیاه غیر متحرک هستند، نشانه های کمبود در جوانه های انتهایی ظاهر می شوند. کمبود کلر در گیاهان کمتر مرسوم است.
نشانه های کمبود عناصر در برگ های مسن
نشانه های ظاهر شده کمبود عناصر روی برگ های مسن را می توان براساس وجود یا عدم وجود لکه های مرده تشخیص داد.
بدون لکه های مرده: نشانه های اختصاصی کمبود نیتروژن، زرد شدن یکنواخت برگ ها (شامل رگبرک ها) است.
در کمبود فسفر، برگ ها کوچک، عمودی، سبز تیره غیرطبیعی با یک آمیختگی قرمز متمایل به سبز، قهوه ای سبز یا ارغوانی هستند. قسمت پشت برگ ظاهری برنزی پیدا می کند.
کمبود منیزیم نیز سبب زرد شدن برگ می شود، اما نوع زرد شدن آن با نیتروژن متفاوت است. زرد شدن بین رگبرگ ها صورت گرفته و رگبرگ ها سبز باقی می مانند. برگ عمودی نمی شود. برگ به آسانی و به وسیله وزش باد می ریزد. در مورد کمبود شدید، نکروز (مرگ بافت ها) در حاشیه برگ ها ایجاد می شود.
با لکه های مرده: در کمبود پتاسیم، زرد شدن از نوک یا حاشیه برگ ها شروع شده و به سمت مرکز قاعده برگ توسعه می یابد. این بخش های زرد خیلی زود نکروزه (لکه های مرده) می شوند. قسمت های سبز و زرد و نکروزه شده کاملاً از یکدیگر متمایز هستند. لکه های مرده به خصوص روی نوک و حاشیه برگ ها ظاهر می شوند.
کمبود مولیبدن لکه های غیرمنظم شفافی را بین رگبرگ ایجاد می کند. این لکه ها به رنگ سبز کم رنگ، زرد یا قهوه ای هستند. لکه های ایجاد شده به وسیله صمغی که از لکه های قهوه ای متمایل به قرمز پشت برگ ها ترشح می شوند، پر می شوند.
نشانه های کمبود عناصر در برگ های جدید
این نشانه ها ممکن است کل برگ را شامل شده و یا اینکه رگبرگ ها سبز باقی بمانند.
رگبرگ ها سبز باقی می مانند: در کمبود منگنز و آهن رگبرگ ها سبز باقی می مانند. در کمبود آهن، رگبرگ های اصلی به طور واضحی سبز باقی مانده و بخش های دیگر برگ زرد متمایل به سفید می شوند. تحت شرایط کمبود شدید، بیشتر بخش های برگ سفید می شوند.
در کمبود منگنز، رگبرگ های کوچک تر مانند رگبرگ های اصلی سبز باقی می مانند. بخش های بین رگبرگی متمایل به زرد شده، اما به سفیدی گرایش پیدا نمی کند. همچنین لکه های مرده در مرحله بعدی ظاهر می شوند. برگ ظاهری شطرنجی پیدا می کند.
رگبرگ ها سبز باقی نمی مانند: مانند کمبود نیتروژن، برگ در اثر کمبود گوگرد متمایل به زرد می شود. برگ کوچک بوده و رگبرگ ها رنگ پریده تر از قسمت های بین رگبرگی هستند. هیچ گونه لکه مرده ای ظاهر نمی شود. برخلاف مورد کمبود نیتروژن، برگ های پایین تر گیاه از دست نمی روند.
در کمبود مس، برگ زرد متمایل به سفید می شود. در کمبود شدید، زرد شدن رگبرگ ها اتفاق افتاده و برگ درخشندگی و نمود خود را از دست می دهد. برگ قادر به حفظ آماس خود نبوده و در نتیجه پژمردگی ایجاد می شود. شرایط آب کشیدگی قاعده دمبرگ سبب ریزش برگ می شود.
نشانه های کمبود عناصر در جوانه های انتهایی
نشانه های کمبود کلسیم و بُر روی برگ های جدید به وفور مشاهده می شود. به هر حال، تشخیص نشانه های کمبود این دو عنصر در جوانه های انتهایی یا نقاط در حال رشد ساده تر از برگ های جدید است. در کمبود کلسیم، جوانه برگ سفید متمایل به زرد شده، ولی قاعده آن سبز باقی می ماند. حدود یک سوم از بخش زرد شده نوک جوانه به سمت پایین برگشته و شکننده می شود. در موارد کمبود شدید، مرگ جوانه انتهایی صورت می گیرد.
کمبود بُر سبب زرد شدن یا کلروز می شود که از قاعده شروع شده و به سمت نوک ادامه می یابد. نوک جوانه به مقدار زیادی درون یک ساختار شلاق مانند طویل شده و قهوه ای متمایل به سیاه یا قهوه ای می شود. در کمبودهای شدید مرگ جوانه انتهایی صورت می گیرد.
کمبود در برگ های مسن و جدید
در کمبود روی، برگ ها باریک و کوچک می شوند. پهنک زرد شده و رگبرگ ها سبز باقی می مانند. متعاقب آن، لکه های مرده در همه قسمت های برگ شامل رگبرگ ها، نوک و حاشیه های آن توسعه می یابند.
نشانه های سمیت
زمانی که یک عنصر غذایی بیش از میزان مورد نیاز گیاه در خاک وجود داشته باشد، آن ماده به مقدار زیاد توسط گیاه جذب و سبب عدم توازن عناصر غذایی در گیاه یا بی نظمی در فرایندهای فیزیولوژیکی می شود. برخلاف نشانه های کمبود، نشانه های سمیت عناصر کمتر متداول است.
نیتروژن: نیتروژن زیاد سبب تاخیر رسیدگی و افزایش تردی و آبدار شدن گیاه می شود. خوابیدگی بوته ها و ریزش گل ها از اثرات مضر زیادی نیتروژن هستند. گیاه زراعی نسبت به آفات و بیماری ها حساس می شود.
فسفر: زیادی فسفر سبب کمبود آهن و روی می شود. در تعدادی از گیاهان زراعی مانند ذرت، برگ ها به رنگ ارغوانی درآمده و رشد گیاه متوقف می شود.
آهن: لکه های قهوه ای کوچک از نوک برگ های پایین برنج شروع شده و به سمت قاعده برگ توسعه می یابند. برگ ها معمولاً سبز باقی می مانند. در موارد شدید، کل برگ قهوه ای مایل به ارغوانی می شود.
منگنز: اغلب پنجه زنی محدود شده و رشد گیاه متوقف می شود. به خصوص روی برگ های پایینی لکه های قهوه ای روی رگبرگ های پهنک و غلاف برگ توسعه می یابند. سمیت منگنز در اراضی پست غرقاب برنج اتفاق می افتد.
بُر: در نوک برگ های مسن تر، به خصوص حاشیه های آنها، کلروز (از بین رفتن کلروفیل و زرد شدن) اتفاق می افتد. متعاقب آن لکه های بزرگ قهوه ای تیره و بیضی شکل ظاهر می شوند. سرانجام برگ ها قهوه ای و خشک می شوند.
یادآوری این نکته ضروری است که تا وقتی که میزان عناصر غذایی تا حد معینی کاهش نیابد، نشانه های ظاهری کمبود عناصر در گیاه مشاهده نمی شود، اما در این شرایط رشد کاهش یافته و به آن گرسنگی پنهان گفته می شود. استفاده از آزمون خاک و گیاه و توسعه مهارت بصری برای شناسایی و تفسیر علائم کمبود عناصر غذایی امری ضروری است. از آنجایی که گیاهان ممکن است فقط تعدادی از علائم حاصل از کمبود را در خود نشان دهند، بنابراین برای تشخیص نوع کمبود عناصر غذایی در گیاهان از افراد متخصص در زمینه کشاورزی بایستی مشورت گرفت.
برای خرید انواع کودهای شیمیایی برای برطرف نمودن انواع کمبود عناصر در گیاهان می توانید به سایت شرکت نوید طبیعت بوتیا مراجعه کنید.
