در سال های اخیر توجه زیادی به محرک های رشد در کشاورزی پایدار شده است. در این راستا توجه متخصصین کشاورزی به بهبود کیفیت، پایداری سیستم کشت و کاهش هزینه های تولید با کاهش نهاده های مصرفی، معطوف گردیده است و به کارگیری انواع کودهای طبیعی به عنوان محرک های رشد با اثر روی توسعه و رشد گیاه یکی از راه های افزایش عملکرد در واحد سطح و افزایش کیفیت محصول می باشد. محرک های رشد گروه نسبتاً جدیدی از مواد شیمیایی برای به حداکثر رساندن کمیت و کیفیت محصول، به ویژه در شرایط نامطلوب برای رشد گیاه می باشند. محرک های رشد دارای انواع گوناگونی هستند.
محرک های رشد گیاهی حاوی ماده (ها) یا ریز جاندارانی هستند که وظیفه محرک های رشد تحریک فرآیندهای طبیعی برای افزایش جذب و کارایی عناصر غذایی، بالا بردن تحمل به تنش غیرزنده و بهبود کیفیت محصول می باشد.
انواع محرک های رشد
3-اسیدهای آمینه و سایر ترکیبات حاوی نیتروژن
4- مایه تلقیح میکروبی (کودهای میکروبی)
5-مواد معدنی مانند عناصر مفید، نمک های غیر آلی مانند فسفیت، مواد ضد تعرق و …
6-ویتامین ها، کیتین، کیتوزان و پلی یا الیگوساکاریدها
تاثیر محرک های رشد در گونه های مختلف و حتی ارقام یک گونه گیاهی ممکن است متفاوت باشد.
نقش محرک های رشد در گیاهان
- افزایش کیفیت محصول
- افزایش کارایی مصرف آب
- افزایش مقاومت در برابر تنش های غیرزیستی
- تسهیل جذب، انتقال و استفاده از عناصر غذایی
- توسعه و رشد گیاهی به ویژه ریشه ها و برگ ها
- جوانه زنی بهتر بذر و فعالیت بیولوژیکی بهتر گیاهان
- بهبود ویژگی های فیزیکی و شیمیایی خاک و رشد ریزجانداران خاک
- کنترل و سرعت بخشیدن به فرآیندهای حیاتی گیاه (تحریک رشد و بیوسنتز گیاهان)
- بهبود و افزایش پایداری تولید محصول (توسط بهبود ویژگی های خاک جهت جذب عناصر غذایی)
اسید هیومیک و اسید فولویک یکی از انواع محرک های رشد گیاهی می باشند. اسید هیومیک و فولویک می توانند با عناصر غذایی خاک تعامل نمایند و باعث ایجاد واکنش های فیزیولوژیکی در گیاهان گردند که منجر به افزایش رشد گیاه و در مواردی باعث بهبود مواجهه با تنش های محیطی می گردند.
اسید هیومیک جزء فعال ترین مواد بیوشیمیایی شناخته شده در خاک است و سبب تشکیل کمپلکس پایدار و نامحلول با عناصر میکرو می گردد. مواد هیومیک مخلوطی از ترکیبات آلی مختلف هستند که از منابع مختلفی نظیر خاک، هوموس، پیت، لیگنیت اکسید شده، زغال سنگ و … استخراج می شوند و از نظر اندازه مولکولی و ساختار شیمیایی متفاوت هستند.
مشتقات اسید فولویک نقش های چندگانه ای در سلول های گیاهی بر عهده دارند و این ترکیبات در واکنش های متعددی شرکت می کنند که می توان به تثبیت دی اکسیدکربن در فتوسنتز و تبدیلات بیوشیمیایی نیتروژن، کربن و سولفور اشاره کرد.
تفاوت اسید هیومیک و اسید فولویک
اسید هیومیک دارای درصد کربن بیشتری نسبت به اسید فولویک می باشد ولی اسید فولویک اکسیژن بیشتری دارد. میزان گروه های کربوکسیل اسید فولویک بیشتر از اسید هیومیک است.
نقش اسید هیومیک
- سنتز کلروفیل
- افزایش رشد ریشه
- بهبود جوانه زنی بذر
- قابلیت دسترسی عناصر غذایی
- تبادل اکسیژن و کربن بین خاک و اتمسفر
- افزایش ظرفیت تبادل کاتیونی و حاصلخیزی خاک
- افزایش محتوای اکسین درونزا و اسید جیبرلیک گیاه
- حل کردن عناصر معدنی به شکل قابل دسترس برای گیاه
- تحریک فعالیت های میکروبی سودمند و بهبود عملکرد گیاه
- اثرات مثبت بر فعالیت آنزیمی، مواد مغذی گیاهی و محرک رشد
نکته: تفاوت در اثرات مواد هیومیکی ناشی از منبع تشکیل مواد هیومیکی، شرایط محیطی، نوع محصول گیاهی، مقدار و روش کاربرد مواد هیومیکی است.
2-عصاره جلبک های دریایی
یکی دیگر از انواع محرک های رشد گیاهی عصاره جلبک دریایی است، که به طور گسترده در محصولات باغی و زراعی استفاده می شوند و به صورت مایع و یا به شکل پودر قابل حل در دسترس هستند. عصاره جلبک دریایی حاوی ترکیب پیچیده ای از پلی ساکاریدها، عناصر پرمصرف و کم مصرف، اسیدهای آمینه، هورمون های رشد گیاهی (ایندول استیک اسید و سیتوکینین) و ویتامین ها است که سبب تحریک رشد گیاه، افزایش جذب ریشه، مقاومت در برابر تنش های زیستی و غیرزیستی و به طور کلی بهبود کیفیت و ترکیبات آنتی اکسیدان محصول می گردند.
از جمله این ترکیبات می توان به مارمارین اشاره کرد.
2-1-مارمارین
مارمارین یکی از محرک های رشد طبیعی است که از نوعی جلبک دریایی (Ascophyllum nodosum) استخراج شده و دارای بیش از 60 نوع عنصر غذایی، آنزیم، اسید آلی و رشد دهنده ی گیاه است. علف های دریایی به عنوان کود مکمل و محرک های رشد می توانند تاثیرات زیادی روی گیاه داشته باشند.
خواص مفید کاربرد جلبک ها
- افزایش عملکرد گیاهان
- بهبود جذب عناصر غذایی
- افزایش رشد و تولید در گیاهان
- گلدهی و تشکیل میوه زودهنگام در برخی گیاهان
- کاهش اختلالات فیزیولوژیکی ناشی از کمبود عناصر معدنی
- افزایش تشکیل ریشه های جانبی، حجم کل ریشه و طول ریشه
- مقاومت به تنش های غیر زنده (تنش های خشکی، شوری و دمایی)
- وجود ترکیبات هورمونی چون اکسین، جیبرلین، فنیل استیک اسید و سیتوکنین در انواع جلبک ها
3-اسیدهای آمینه
اسیدهای آمینه برای تولید محرک های رشد به وسیله سنتز شیمیایی از پروتئین های گیاهی یا حیوانی که به وسیله هیدرولیز شیمیایی یا آنزیمی است ساخته می شوند. اسیدهای آمینه اساس اصلی ساختمان بلوک های پروتئین ها هستند و وظایف متعددی در ساختار گیاه، سوخت و ساز و حمل و نقل گیاه را بر عهده دارند.
نقش اسیدهای آمینه در گیاهان
- منبع نیتروژن برای برخی از گیاهان
- افزایش کیفیت و کمیت محصولات
- افزایش ظرفیت تبادلات کاتیونی خاک
- افزایش فعالیت ریزجانداران مفید خاک
- افزایش جوانه، شکوفه و بزرگ شدن میوه
- افزایش توسعه و تقویت سیستم ریشه گیاه
- آزاد سازی ترکیبات معدنی تثبیت شده در خاک
- قابلیت کلات کنندگی عناصر کم مصرف مانند آهن
- افزایش قابلیت سنتز گیاه و متابولیسم (پروتئین و کربوهیدرات)
- بیوسنتز هورمون و پیش ساز انواع بسیار متنوعی از ترکیبات ثانویه
- افزایش جذب کودهای شیمیایی در صورت استفاده هم زمان با آنها
- اثر مستقیم یا غیرمستقیم بر فعالیت های فیزیولوژیکی و در نتیجه بر روی رشد و عملکرد گیاه
- افزایش جذب عناصر غذایی کم مصرف و پرمصرف توسط گیاه (کلات کنندگی از طریق گروه های کربوکسیل)
- افزایش مقاومت گیاه به شوری و کم آبی (خشکی) و در نتیجه تسهیل تعریق و تعرق گیاهی (به صورت ترکیبات اسیدآمینه- عنصر غذایی)
4-مایه تلقیح میکروبی (کودهای میکروبی)
استفاده از مایه تلقیح میکروبی طی دو دهه اخیر در راستای مقابله با مشکلات کشاورزی مدرن، به عنوان محرک های رشد افزایش چشمگیری داشته است. مایه تلقیح میکروبی به دو گروه کلی عوامل کنترل بیولوژیک (آفت کش های زیستی) و کودهای زیستی تقسیم می شود. کودهای بیولوژیک یا کودهای میکروبی شامل موادی هستند که حاوی یک و یا چند گونه میکروارگانیسم خاص بوده که از طریق تامین بخشی از یک عنصر مورد نیاز گیاه و یا محرک های رشد، به رشد بهتر گیاه کمک می کنند. کودهای زیستی را می توان به عنوان مکمل کودهای شیمیایی به گیاه داد. مایه تلقیح میکروبی عمدتاً شامل باکتری های آزادزی، قارچ ها و قارچ های میکوریزی هستند که از محیط های متنوعی مانند خاک، گیاه، بقایای گیاهی، آب و کود دامی کمپوست شده استخراج می شوند.
مزایای استفاده از کودهای میکروبی
- افزایش رشد و عملکرد
- تولید هورمون های گیاهی
- محلول کردن عناصر غذایی
- تثبیت غیرهمزیستی نیتروژن
- جذب عناصر غذایی و رشد گیاه
- مقاومت به تنش های زنده و غیرزنده
- کلات کردن آهن با تولید سیدروفور و تولید ترکیبات فرار آلی
5- سایر محرک های رشد
کیتوزان ها، فرم آستیل شده بیوپلیمرهای کیتین هستند که به صورت طبیعی و مصنوعی تولید می گردند. پلی و الیگومرهای با اندازه های متنوع و کنترل شده آن در صنایع غذایی، آرایشی، دارویی و کشاورزی استفاده می گردد. اثرات فیزیولوژیکی الیگومرهای کیتوزان در گیاهان، وابسته به ظرفیت پلی کاتیونی این ترکیب، برای اتصال با تعداد وسیعی از ترکیبات سلولی مثل DNA، غشای پلاسمایی و ترکیبات دیواره سلولی و دریافت کننده های ویژه ای می باشد که در فعال شدن ژن های دفاعی موثرند.
نقش کیتوزان ها در گیاهان
- کنترل عوامل بیماریزای قارچی در گیاهان
- بهبود خصوصیات کیفی مرتبط با متابولیسم اولیه و ثانویه گیاه
- افزایش مقاومت به تنش های محیطی مثل خشکی، شوری و تنش سرما
موارد عنوان شده در این مقاله نشان می دهد که محرک های رشد گیاهی می توانند سبب بهبود تولید محصول و پایداری آن از طریق افزایش کارایی مصرف کودهای شیمیایی و جلوگیری از آلودگی زیست محیطی شده و همزمان باعث افزایش مقاومت گیاه در برابر تنش های غیرزنده و افزایش کیفیت درونی و بیرونی محصول تولیدی گردند.
البته باید درنظر داشت که اثر محرک های رشد از یک گونه به گونه دیگر گیاهی و حتی از یک رقم به رقم دیگر متفاوت خواهد بود، چرا که تاثیر محرک های رشد منوط به ورود آنها به درون گیاه است.
قسمت های سطحی برگ و اندام های گیاهی در گونه ها و ارقام گیاهی متفاوت بوده و به نحو متفاوتی از لحاظ اجازه ورود به محرک های رشد عمل می نمایند. اثربخشی محرک های رشد همچنین می تواند تحت تاثیر محیط رشد گیاه قرار گیرد.
لذا نحوه کاربرد کشاورزی و باغبانی محرک های رشد نیاز به تحقیق و تجربه کاربردی دارد. شما می توانید محرک های رشد با معتبرترین برند و بالاترین کیفیت را از مجموعه نوید طبیعت بوتیا خریداری نمایید.
